## cca0518k-full

## Source details

**Canonical URL:** [cca0518k-full](https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/may/kazakh/cca0518k-full.pdf)

## Other formats

- [Markdown version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/may/kazakh/cca0518k-full.pdf.md)
- [Structured JSON version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/may/kazakh/cca0518k-full.pdf.json)

---

### Жаһандық өсім және негізгі қысқаша тұжырымдар
- Жаһандық өсім 2017 жылдың екінші жартысында артуын жалғастырды және қазіргі уақытта толық жыл бойынша 3,8 пайыз деп бағаланады.  
- 2017 жылғы жәйт: бұл 2011 жылдан бергі ең жоғарғы деңгей және 2017 жылғы қазан айындағы “Дүниежүзілік экономикалық болжам” баяндамасында болжанғаннан 0,2 пайыздық нүктеге артық.  
- Өсім 2018 және 2019 жылдары 3,9 пайызға дейін артуы болжанып отыр, бұл қазан айында болжанған 0,2 пайыздық нүктеге жоғары.  
- Ресей 2017 жылы оң өсімге оралып, биылғы жылы оның экономикасы 2019 жылы 1,5 пайызға бірқалыпты болғанға дейін қазан айында болжанғаннан сәл жоғарылауы болжанып отыр.  
- Тәуекелдер: жаһандық қаржылық жағдайдың тез қатаңдауы; импорттық тарифтердің көтерілуі немесе дамуға бағытталған саясатқа ауысу халықаралық сауда мен жаһандық өсімге зиян келтіруі мүмкін. Қысқа мерзімді тәуекелдер салыстырмалы түрде кеңінен қалыптандырылған, орта мерзімдіде төменге қарай сырғуы мүмкін.

### Мұнай бағасы мен нарықтық белгісіздік
- 2017 жылдың екінші жартысында мұнай бағалары қатты өсті: қаңтар айында барреліне 65 доллардан жоғары болды.  
- Бағалар өсуіне ықпал еткен факторлар: әлемдік өсімнің жақсаруы, 2018 жылдың соңына қарай мұнай өндіруді шектейтін ОПЕК+ келісімшартының ұзартылуы, жоспарланбаған үзілістер және геосаяси шиеленістер.  
- Соңғы уақытта АҚШ-тың тақта тасты өндірісінің тез өсуі мұнай бағасын төмендетті.  
- 2018 және 2019 жылдардағы мұнай бағасының болжалдары 2017 жылғы қазан айымен салыстырғанда жоғарыға қарай қайта қаралды, алайда орта мерзімді болжам бағыныңқы қалуда.  
- Иллюстрациялық есептеу: 2018 жылы мұнай бағасының 10 долларға төмендеуі (артуы) ЖІӨ шамамен ½ - 4 пайызының әсерін тигізуі мүмкін.

### ЖІӨ өсуінің қысқа және орта мерзімді көрсеткіштері (реал ЖІӨ өсімі, 2016–19)
- World: 2016 = 3.2, 2017 = 3.8, 2018 = 3.9, 2019 = 3.9  
- CCA: 2016 = 2.5, 2017 = 4.1, 2018 = 3.7, 2019 = 3.9  
- CCA Oil and Gas Exporters: 2016 = 2.4, 2017 = 3.9, 2018 = 3.7, 2019 = 3.8  
- Of Which: Non-Oil GDP Growth: 2016 = 1.2, 2017 = 3.6, 2018 = 3.8, 2019 = 3.6  
- CCA Oil and Gas Importers: 2016 = 3.4, 2017 = 5.9, 2018 = 3.9, 2019 = 4.3

### Кавказ және Орталық Азияның 2017–2018 көрсеткіштері және драйверлер
- КОА аймағындағы өсім 2016 жылғы 2,5 пайыздан 2017 жылы 4,1 пайызға бағаланып отыр.  
- Мұнай экспорттаушыларда өсім 2016 жылғы 2,4 пайыздан 2017 жылы шамамен 4 пайызға дейін үдеді; бұл Әзірбайжан мен Қазақстандағы жоғарылауымен байланысты.  
- Мұнай импорттаушыларда өсім 2016 жылғы 3,4 пайыздан 2017 жылы 5,9 пайызға дейін көтерілді; себептері: ақша аударымдарының артуы, сыртқы сұраныстың күшеюі (Грузия, Тәжікстан), және сенімді өнеркәсіптік өндіріс (Қырғыз Республикасы).  
- 2018 жылы КОА жалпы өсімі 3,7 пайызға дейін баяулауы болжанады; мұнай экспорттаушылар үшін нақты ЖІӨ өсімі 2018 жылы 3,7 пайызға дейін төмендейді деп күтілуде.  
- 2019 жылғы өсім 3,9 пайыз, ал 2020–23 жылдары орташа 4,1 пайыз деңгейінде болжануда.

### Тұрақтылыққа қатысты негізгі тәуекелдер және құрылымдық шектеулер
- Орта мерзімді өсім болжамын шектейтін факторлар: қаржы секторындағы тұрақты осалдықтар, жеке сектордың қызметін және жұмыс орындарын ашатын құрылымдық реформаларды кешіктіру, шектеулі фискалдық кеңістік, сондай-ақ мұнай бағаларының төмендеуі.  
- Аймақтық төменгі орташа-мерзімді өсім — осы ғасырдың бірінші онжылдығында жарияланған орташа өсімнің жартысынан азы — әсіресе еңбек мигранттарының елге қайтып жұмыс істеуі нәтижесінде жұмыссыздықты азайту тым баяу болуы мүмкін.  
- Қазіргі өсім моделі мұнай-газ, тау-кен өнеркәсібі, ақша аударымдары, құрылыс және мемлекеттік шығындарға сүйенеді; бұл орта мерзімді перспективада жоғары, тұрақты және инклюзивті өсімді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз.

### Ұсынылатын саясаттық басымдықтар және реформалар
- Жеке секторды басқару өсімінің моделіне көшу:
  - өнім және сауда әр түрлілігін кеңейту;
  - технологиялық дамулар мен аймақтық/жаһандық интеграцияның тиімді пайдалану;
  - белсенді жеке меншік сектордың дамуына және жұмыс орындарын құруға үлес қосу.
- Банктік жүйені тазарту және сенімділікті қалпына келтіру:
  - банктің теңгерімдік есеп беру осалдықтарын анықтап және дереу шешу;
  - әлсіз банктерге уақытысында тиімді араласу;
  - банкті қалпына келтіру және қайта құрылымдауға қолдау көрсету қатал шарттар және нақты құқықтық негізде жүзеге асырылуы тиіс.
- Институттардың сапасын жақсарту:
  - бюрократиялықты азайту;
  - білім мен оқытуды жаңғырту;
  - қаржыға қолжетімділікті жақсарту арқылы дарындыларға инвестициялау;
  - өнімді және сауда әр түрлілігін кеңейту.
- Мемлекеттік кәсіпорындар мәселелерін шешу:
  - қайта құрылымдау және жекешелендіру арқылы жеке секторға қызмет ұсыну мүмкіндігін арттыру.
  - Мысал: Қазақстанда 2018 жылы жекешелендіру жоспарының алғашқы толқынын жүзеге асыру жоспарланған.
- Орта мерзімді фискалдық құрылымдар:
  - кірістерді әділ және тең түрде нығайту;
  - тиімді мемлекеттік инвестициялар және маңызды әлеуметтік шығыстарды қамтамасыз ету;
  - фискалдық ережелерді енгізу және орындау;
  - орта мерзімді фискалдық жоспарларды әзірлеу және мемлекеттік қаржыны басқару жүйесін жетілдіру.

### Фискалдық жағдай және борыштық тәуекелдер
- Кеңейтілген фискалдық саясат соңғы жеті жылда КОА елдерінде мемлекеттік қарыздың өсуіне ықпал етті. Мұнай экспорттаушы елдер үшін борыш өте төмен деңгейден басталса да, шамамен үш есе жоғары болып отыр.  
- Мұнай импорттаушы елдер үшін борыш баяу жылдамдықта өссе де, жоғары деңгейлерге жетті.  
- Кепілдіктерден, мемлекеттік кәсіпорындардан, қаржы секторынан және мемлекеттік-жеке меншік серіктестіктерден туындайтын шартты фискалдық міндеттемелер айтарлықтай болып есептеледі және кейбір елдерде борыштың қолайлы деңгейіне қиындықтарды күшейтуі мүмкін.  
- Фискалдық консолидацияның қажеттілігі: 2018 жылға арналған бюджеттер және кейінгі жылдардағы болжамдар кейінгі фискалдық консолидациямен толық сәйкес келеді, бірақ кейбір елдерде (мысалы, Әзірбайжан, Өзбекстан) шығындар жоспары экономиканың сіңіргіштік қабілетінен асып кетуі немесе бюджеттен тыс шығыстар мақсатты жиынтық фискалды қалдыққа зиян тигізуі мүмкін.

### Қаржы секторының делдалдық рөлі және қажетті шаралар
- Сыртқы шоктар аймақтағы банктік сектордың осалдықтарына әсер етіп, кейбір елдерде өсімге кедергі келтірді және фискалдық шартты міндеттемелерді материалдандыруға әкелді.  
- Реттеу мен қадағалауды күшейту және банктердің шешімдерін жетілдіру бойынша ілгерілеу байқалады: Армения мен Грузияда прогресс бар; Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстанда кейбір сәтсіз банктер қарастырылды.  
- Ұсынылатын шаралар:
  - жүйенің осал банктерін анықтау және дереу шешу;
  - кредит беру қабілетін қалпына келтіру;
  - сапалы және ашық бизнес тәжірибелерін қамтамасыз ету;
  - банктік араласудың құқықтық және қатал шарттарын қамтамасыз ету.
- Примеры: Грузия шоғырландырылған қадағалауды нығайтты, жүйелік маңызды банктер үшін капитал талаптарын көтерді және кредиттік бюролардың бақылау органын күшейтті.

### Аймақтық және жаһандық интеграция мүмкіндіктері
- Аймақтық және жаһандық интеграция мүмкіндіктері: «Бір белдеу – бір жол» бастамасымен ұсынылған мүмкіндіктер, Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі артықшылықтар және Өзбекстандағы ағымдағы реформалар тауар және сауда әр түрлілігін кеңейту үшін мүмкіндік туғызады.  
- Тарифтік және тарифтік емес кедергілерді алып тастау, тиімді кедендік жүйелерді енгізу және тарифтік кесте өзгерістерінің белгісіздігін азайту — дұрыс бағыттағы қадамдар.  
- Мемлекеттік инвестицияларды тиімді бағыттау арқылы аймақтық интеграциядан толық пайда алу керек.

### Қорытынды: саясаттық бағыттар қысқаша
- Құрылымдық реформаларды жеделдету: жеке секторды дамытуға бағытталған реформалар, мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау/жекешелендіру, бәсекелестікті күшейту.  
- Орта мерзімді фискалдық басқару: кірістерді күшейту, шығыстарды тиімділгін қамтамасыз ету, фискалдық ережелер мен орта мерзімді жоспарларды енгізу.  
- Қаржы секторының беріктігін жақсарту: әлсіз банктерді шешу, капитал мен қадағалау стандарттарын күшейту, банктік делдалдықты қалпына келтіру.  
- Аймақтық және жаһандық интеграция мен өнім әр түрлілігін арттыру арқылы инклюзивті әрі жоғарырақ орта мерзімді өсімді қамтамасыз ету.

---

### Фискалдық тәуекелдер және МЖС (Section 2)
- МЖС жабу үшін кеңейтілген фискалдық тәуекелдер туралы ескертулері электр энергиясын сатып алу туралы келісімдер мен МК-мен байланысты шартты міндеттемелерді фискалдық және ағымдағы шоттардағы теңгерімдеріне тиісінше теріс (оң) әсер етуі мүмкін.  
- Мұнай импорттаушы елдер үшін ағымдағы шотқа оң (теріс) әсер елге байланысты ЖІӨ-нің 1,5 пайызын құрауы мүмкін.  
- Жариялауға көшу, мемлекеттік фискалдық тәуекелдерді басқару үшін МЖС заңын Парламентке ұсынуы құпталады.  
- Ең жақсы халықаралық тәжірибеге сәйкес ұсыныстар:
  - МЖС туралы жаңа заңды қабылдауға күш салу және Армения Қаржы Министрлігінде фискалдық тәуекелдерді бағалау бөліміне арналған күшті рөл орнату;
  - корпоративтік басқару реформасы, өнімділікке негізделген басқару келісімдері, квазифискалдық қызметтерді жою және Мемлекеттік-жеке меншік серіктестіктерге берілген мемлекеттік кепілдіктерді шектеу.

### Қаржылық тұрақтылық және банк секторы (Section 2)
- 2017 жылдың қазан айындағы “Аймақтық экономикалық болжам” шолуына сәйкес қаржылық тұрақтылық тәуекелдері сақталуда; кейбір елдерде әлеуетті бұзушылық макроэкономикалық және әлеуметтік ықпалдарды тудыруы мүмкін.  
- Ірі банктердің жылдар бойы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қайта қаражаттандырылуы осалдықтарды туғызады; қадағалау органдарының тәуелсіз бақылауы және шара қолдану қызметі маңызды.  
- Өзбекстандағы саяси өзгеріс және аймақтағы және одан тыс жерлердегі экономикалық интеграцияның үлкен болжалдар орта мерзімді перспективада аймақ үшін экономикалық дивидендтер тудыруы мүмкін.  
- КОА көрші елдерімен шекаралық өту шектеулерін жеңілдетудегі соңғы қадамдар сыртқы әсерлерге көмектесуі мүмкін.

### Өзбекстан: реформалар, қиындықтар және сыртқы әсерлер (Section 2)
- Жалпы констатация:
  - Өзбекстанның үлкен экономикалық әлеуеті бар.
  - 1991 жылдан бастап жүргізілген ақылға қонымды фискалдық саясат нәтижесінде үлкен сыртқы валюталық қорлар жиналды және мемлекеттік және сыртқы қарыз төмен деңгейде қалды.
  - Мемлекеттің араласу саясаты, валюта айырбастаудың шектеулері, импортты алмастыру және өзін-өзі басқару саясаттары елдің ортадан жоғары-кіріс мәртебесіне сәйкес өмір сүру деңгейін арттыра алмады.
  - Миллиондаған өзбек мигрант жұмысшылар шетелде жұмыс іздеуге мәжбүр болды.
- 2017 жылғы шаралар:
  - 2017 жылғы қыркүйекте ресми және қара-базар айырбастау бағамы біріктіріліп, міндетті сату талаптары жойылды.
  - Нәтижесінде ресми курс шамамен 50 пайызға құнсызданды; бағаларды ырықтандыру басталды және энергия бағасы бірнеше сатыға көтерілді.
  - Бұл шаралар инфляцияның күшеюімен бірге жүрсе де, болашақта ресурстарды тиімдірек таратуға мүмкіндік беруі тиіс.
- Үкіметтің жоспарлары:
  - энергия бағаларын нарықтық деңгейлерге көтеруді жалғастыру;
  - инфляцияны тұрақтандыруға көмектеу үшін салық жүйесін реформалау және ақша-кредит саясатының тиімділігін арттыру.
- Тәуекелдер:
  - қысқа мерзімді: инфляцияны басқару, мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау, білім беру мен денсаулық сақтау және мемлекеттік инфрақұрылымға басымдықты жұмсалатын шығындарды айқындау үшін фискалдық шоттарды біріктіру;
  - орта мерзімді: фискалдық және ақша-несие институттарын ашық экономикаға бейімдеу және банк жүйесін тұрақты түрде қаржыны өсіруге және жұмыс орындарын құруға қабілетті ету.
- Аймақтық әсер:
  - Өзбекстан КОА аймағының орталығында орналасқан және аймақтық саудадағы үлесі соңғы 10 жылда 12-ден 18 пайызға өсті.
  - Халқының саны басқа Орталық Азия елдерінің жиынтық популяциясынан жоғары.
  - Сондықтан Өзбекстандағы табысты реформалар аймақтық сауда және жеткізу тізбектеріндегі интеграцияны күшейту арқылы кеңірек аймақта өзгерістер мен өркендеуді жетелейтіні мүмкін.

### КОА аймағы: кейбір экономикалық көрсеткіштер (2000–19)
- Ескерту: (ЖІӨ пайызы, басқалай көрсетілмеген жағдайда).
- КОА — орташа 2000–14; нақты көрсеткіштер 2015–2019:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 8.1 3.1 2.5 4.1 3.7 3.9
  - Ағымдағы шот теңгерімі: 0.9 -3.7 -6.4 -2.5 -2.0 -1.7
  - Жалпы фискалдық теңгерім: 2.4 -4.3 -3.5 -4.3 -1.6 -1.3
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 8.9 6.4 10.4 9.0 9.1 7.2
- КОА мұнай және газ экспорттаушылар:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 8.4 3.0 2.4 3.9 3.7 3.8
  - Мұнай саласынан емес өсімнің: 8.7 2.8 1.2 3.6 3.8 3.6
  - Ағымдағы шот теңгерімі: 2.1 -3.1 -6.2 -2.0 -1.2 -1.0
  - Жалпы фискалдық теңгерім: 3.3 -4.5 -3.3 -4.4 -1.3 -1.1
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 9.2 6.6 11.5 9.6 9.7 7.6
- КОА мұнай және газ импорттаушылар:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 6.3 3.9 3.4 5.9 3.9 4.3
  - Ағымдағы шот теңгерімі: -7.8 -8.9 -8.2 -6.0 -8.0 -7.3
  - Жалпы фискалдық теңгерім: -3.0 -2.8 -5.2 -3.4 -3.3 -2.8
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 7.1 4.8 1.8 4.5 4.4 4.3

*Source: cca0518k-full - Section 1; Section 2 (Аймақтық экономикалық болжам: ЖАҢАРТУ, Мамыр 2018, Таяу Шығыс және Орталық Азия Департаменті).*

### Section 1

### cca0518k-full - Section 1

### Жаһандық өсім және негізгі қысқаша тұжырымдар
- Жаһандық өсім 2017 жылдың екінші жартысында артуын жалғастырды және қазіргі уақытта толық жыл бойынша 3,8 пайыз деп бағаланады.  
- 2017 жылғы жәйт: бұл 2011 жылдан бергі ең жоғарғы деңгей және 2017 жылғы қазан айындағы “Дүниежүзілік экономикалық болжам” баяндамасында болжанғаннан 0,2 пайыздық нүктеге артық.  
- Өсім 2018 және 2019 жылдары 3,9 пайызға дейін артуы болжанып отыр, бұл қазан айында болжанған 0,2 пайыздық нүктеге жоғары.  
- Ресей 2017 жылы оң өсімге оралып, биылғы жылы оның экономикасы 2019 жылы 1,5 пайызға бірқалыпты болғанға дейін қазан айында болжанғаннан сәл жоғарылауы болжанып отыр.  
- Жаһандық болжамға қатысты тәуекелдер қысқа мерзімде кеңінен қалыптандырылады, бірақ орта мерзімді перспективада төменге қарай сырғиды. Арнайы тәуекелдер: жаһандық қаржылық жағдайдың тез қатаңдауы; импорттық тарифтердің көтерілуі немесе дамуға бағытталған саясатқа ауысу халықаралық сауда мен жаһандық өсімге зиян келтіруі мүмкін.

### Мұнай бағасы мен нарықтық белгісіздік
- 2017 жылдың екінші жартысында мұнай бағалары қатты өсті: қаңтар айында барреліне 65 доллардан жоғары болды.  
- Мұнай бағасының өсуін қолдаған факторлар: әлемдік өсімнің жақсаруы, 2018 жылдың соңына қарай мұнай өндіруді шектейтін ОПЕК+ келісімшартының ұзартылуы, жоспарланбаған үзілістер және геосаяси шиеленістер.  
- Соңғы уақытта АҚШ-тың тақта тасты өндірісінің тез өсуімен мұнай бағасы төмендеді.  
- 2018 және 2019 жылдардағы мұнай бағасының болжалдары 2017 жылғы қазан айымен салыстырғанда жоғарыға қарай қайта қаралды, алайда орта мерзімді болжам бағыныңқы қалуда.  
- Иллюстрациялық есептеу: 2018 жылы мұнай бағасының 10 долларға төмендеуі (артуы) ЖІӨ шамамен ½ - 4 пайызының әсерін тигізуі мүмкін.

### ЖІӨ өсуінің қысқа және орта мерзімді көрсеткіштері (реал ЖІӨ өсімі, 2016–19)
- World: 2016 = 3.2, 2017 = 3.8, 2018 = 3.9, 2019 = 3.9  
- CCA: 2016 = 2.5, 2017 = 4.1, 2018 = 3.7, 2019 = 3.9  
- CCA Oil and Gas Exporters: 2016 = 2.4, 2017 = 3.9, 2018 = 3.7, 2019 = 3.8  
- Of Which: Non-Oil GDP Growth: 2016 = 1.2, 2017 = 3.6, 2018 = 3.8, 2019 = 3.6  
- CCA Oil and Gas Importers: 2016 = 3.4, 2017 = 5.9, 2018 = 3.9, 2019 = 4.3

### Кавказ және Орталық Азияның 2017–2018 көрсеткіштері және драйверлер
- КОА аймағындағы өсім 2016 жылғы 2,5 пайыздан 2017 жылы 4,1 пайызға бағаланып отыр.  
- Мұнай экспорттаушыларда өсім 2016 жылғы 2,4 пайыздан 2017 жылы шамамен 4 пайызға дейін үдеді; бұл Әзірбайжан мен Қазақстандағы жоғарылауымен байланысты.  
- Мұнай импорттаушыларда өсім 2016 жылғы 3,4 пайыздан 2017 жылы 5,9 пайызға дейін көтерілді; себептері: ақша аударымдарының артуы, сыртқы сұраныстың күшеюі (Грузия, Тәжікстан), және сенімді өнеркәсіптік өндіріс (Қырғыз Республикасы).  
- 2018 жылы КОА жалпы өсімі 3,7 пайызға дейін баяулауы болжанады; мұнай экспорттаушылар үшін нақты ЖІӨ өсімі 2018 жылы 3,7 пайызға дейін төмендейді деп күтілуде.  
- 2019 жылғы өсім 3,9 пайыз, ал 2020–23 жылдары орташа 4,1 пайыз деңгейінде болжануда.

### Тұрақтылыққа қатысты негізгі тәуекелдер және құрылымдық шектеулер
- Орта мерзімді өсім болжамын шектейтін факторлар: қаржы секторындағы тұрақты осалдықтар, жеке сектордың қызметін және жұмыс орындарын ашатын құрылымдық реформаларды кешіктіру, шектеулі фискалдық кеңістік, сондай-ақ мұнай бағаларының төмендеуі.  
- Аймақтық төменгі орташа-мерзімді өсім — осы ғасырдың бірінші онжылдығында жарияланған орташа өсімнің жартысынан азы — әсіресе еңбек мигранттарының елге қайтып жұмыс істеуі нәтижесінде жұмыссыздықты азайту тым баяу болуы мүмкін.  
- Қазіргі өсім моделі мұнай-газ, тау-кен өнеркәсібі, ақша аударымдары, құрылыс және мемлекеттік шығындарға сүйенеді; бұл орта мерзімді перспективада жоғары, тұрақты және инклюзивті өсімді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз.

### Ұсынылатын саясаттық басымдықтар және реформалар
- Жеке секторды басқару өсімінің моделіне көшу: белсенді жеке меншік сектордың дамуына және жұмыс орындарын құруға үлес қосу үшін өнім және сауда әр түрлілігін кеңейту, технологиялық дамулар мен аймақтық/жаһандық интеграцияның тиімді пайдалану.  
- Банктік жүйені тазарту және сенімділікті қалпына келтіру: банктің теңгерімдік есеп беру осалдықтарын анықтап және дереу шешу; әлсіз банктерге уақтылы тиімді араласу; банкті қалпына келтіру және қайта құрылымдауға қолдау көрсету қатал шарттар және нақты құқықтық негізде жүзеге асырылуы тиіс.  
- Институттардың сапасын жақсарту: бюрократиялықты азайту, өнімді және сауда әр түрлілігін кеңейту, білім мен оқытуды жаңғырту және қаржыға қолжетімділікті жақсарту арқылы дарындыларға инвестициялау.  
- Мемлекеттік кәсіпорындар мәселелерін шешу: қайта құрылымдау және жекешелендіру арқылы жеке секторға қызмет ұсыну мүмкіндігін арттыру. Мысал: Қазақстанда 2018 жылы жекешелендіру жоспарының алғашқы толқынын жүзеге асыру жоспарланған.  
- Орта мерзімді фискалдық құрылымдар: кірістерді әділ және тең түрде нығайту, тиімді мемлекеттік инвестициялар және маңызды әлеуметтік шығыстарды қамтамасыз ету; фискалдық ережелерді енгізу және орындау, орта мерзімді фискалдық жоспарларды әзірлеу және мемлекеттік қаржыны басқару жүйесін жетілдіру.

### Фискалдық жағдай және борыштық тәуекелдер
- Кеңейтілген фискалдық саясат соңғы жеті жылда КОА елдерінде мемлекеттік қарыздың өсуіне ықпал етті. Мұнай экспорттаушы елдер үшін борыш өте төмен деңгейден басталса да, шамамен үш есе жоғары болып отыр.  
- Мұнай импорттаушы елдер үшін борыш баяу жылдамдықта өссе де, жоғары деңгейлерге жетті.  
- Кепілдіктерден, мемлекеттік кәсіпорындардан, қаржы секторынан және мемлекеттік-жеке меншік серіктестіктерден туындайтын шартты фискалдық міндеттемелер айтарлықтай болып есептеледі және кейбір елдерде борыштың қолайлы деңгейіне қиындықтарды күшейтуі мүмкін.  
- Фискалдық консолидацияның қажеттілігі: 2018 жылға арналған бюджеттер және кейінгі жылдардағы болжамдар кейінгі фискалдық консолидациямен толық сәйкес келеді, бірақ кейбір елдерде (мысалы, Әзірбайжан, Өзбекстан) шығындар жоспары экономиканың сіңіргіштік қабілетінен асып кетуі немесе бюджеттен тыс шығыстар мақсатты жиынтық фискалды қалдыққа зиян тигізуі мүмкін.

### Қаржы секторының делдалдық рөлі және қажетті шаралар
- Сыртқы шоктар аймақтағы банктік сектордың осалдықтарына әсер етіп, кейбір елдерде өсімге кедергі келтірді және фискалдық шартты міндеттемелерді материалдандыруға әкелді.  
- Реттеу мен қадағалауды күшейту және банктердің шешімдерін жетілдіру бойынша ілгерілеу байқалады: Армения мен Грузияда прогресс бар; Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстанда кейбір сәтсіз банктер қарастырылды.  
- Ұсынылатын шаралар: жүйенің осал банктерін анықтау және дереу шешу; кредит беру қабілетін қалпына келтіру; сапалы және ашық бизнес тәжірибелерін қамтамасыз ету; банктік араласудың құқықтық және қатал шарттарын қамтамасыз ету.  
- Примеры: Грузия шоғырландырылған қадағалауды нығайтты, жүйелік маңызды банктер үшін капитал талаптарын көтерді және кредиттік бюролардың бақылау органын күшейтті.

### Аймақтық және жаһандық интеграция мүмкіндіктері
- КОА елдері үшін аймақтық және жаһандық интеграция: «Бір белдеу – бір жол» бастамасымен ұсынылған мүмкіндіктер, Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі артықшылықтар және Өзбекстандағы ағымдағы реформалар тауар және сауда әр түрлілігін кеңейту үшін мүмкіндік туғызады.  
- Тарифтік және тарифтік емес кедергілерді алып тастау, тиімді кедендік жүйелерді енгізу және тарифтік кесте өзгерістерінің белгісіздігін азайту — дұрыс бағыттағы қадамдар.  
- Мемлекеттік инвестицияларды тиімді бағыттау арқылы аймақтық интеграциядан толық пайда алу керек.

### Қорытынды: саясаттық бағыттар қысқаша
- Құрылымдық реформаларды жеделдету: жеке секторды дамытуға бағытталған реформалар, мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау/жекешелендіру, бәсекелестікті күшейту.  
- Орта мерзімді фискалдық басқару: кірістерді күшейту, шығыстарды тиімділгін қамтамасыз ету, фискалдық ережелер мен орта мерзімді жоспарларды енгізу.  
- Қаржы секторының беріктігін жақсарту: әлсіз банктерді шешу, капитал мен қадағалау стандарттарын күшейту, банктік делдалдықты қалпына келтіру.  
- Аймақтық және жаһандық интеграция мен өнім әр түрлілігін арттыру арқылы инклюзивті әрі жоғарырақ орта мерзімді өсімді қамтамасыз ету.

*Source: cca0518k-full - Section 1 (Аймақтық экономикалық болжам: ЖАҢАРТУ, Мамыр 2018, Таяу Шығыс және Орталық Азия Департаменті).*

### Section 2

### cca0518k-full - Section 2

### Фискалдық тәуекелдер және МЖС (мемлекеттік гарантиялар мен соматтық шарттар)
- МЖС жабу үшін кеңейтілген фискалдық тәуекелдер туралы ескертулері электр энергиясын сатып алу туралы келісімдер мен МК-мен байланысты шартты міндеттемелерді фискалдық және ағымдағы шоттардағы теңгерімдеріне тиісінше теріс (оң) әсер етуі мүмкін.
- Мұнай импорттаушы елдер үшін ағымдағы шотқа оң (теріс) әсер елге байланысты ЖІӨ-нің 1,5 пайызын құрауы мүмкін.
- Жариялауға көшу, мемлекеттік фискалдық тәуекелдерді басқару үшін МЖС заңын Парламентке ұсынуы құпталады.
- Ең жақсы халықаралық тәжірибеге сәйкес:
  - МЖС туралы жаңа заңды қабылдауға күш салу және Армения Қаржы Министрлігінде фискалдық тәуекелдерді бағалау бөліміне арналған күшті рөл - дұрыс бағыттарға баратын қадамдар.
  - Корпоративтік басқару реформасы, өнімділікке негізделген басқару келісімдері, квазифискалдық қызметтерді жою және Мемлекеттік-жеке меншік серіктестіктерге берілген мемлекеттік кепілдіктерді шектеу фискалдық тәуекелдерді бақылау мен басқаруды күшейтеді.

### Қаржылық тұрақтылық және банк секторы
- 2017 жылдың қазан айындағы “Аймақтық экономикалық болжам” шолуына сәйкес қаржылық тұрақтылық тәуекелдері сақталуда; КОА аймағында әр түрлі болса да, кейбір елдерде әлеуетті бұзушылық макроэкономикалық және әлеуметтік ықпалдарды тудыруы мүмкін.
- Кейбір елдерде ірі банктер жылдар бойы салық төлеушілердің қаражаты есебінен жиі қайта қаражаттандырылып жатқандықтан, осалдықтардың пайда болуына жол бермеу үшін қадағалау органдарының тәуелсіз бақылауды және шара қолдану қызметін жүргізуі маңызды.
- Жақында Өзбекстандағы саяси өзгеріс және аймақтағы және одан тыс жерлердегі экономикалық интеграцияның үлкен болжалдар орта мерзімді перспективада ел ішіндегі ғана емес, басқа да КОА елдері үшін айтарлықтай экономикалық дивидендтер тудыруы мүмкін.
- КОА көрші елдерімен шекаралық өту шектеулерін жеңілдетудегі соңғы қадамдар сыртқы әсерлерге көмектесуі мүмкін.

### Өзбекстан: реформалар, қиындықтар және сыртқы әсерлер
- Жалпы констатация:
  - Өзбекстанның үлкен экономикалық әлеуеті бар.
  - 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ақылға қонымды фискалдық саясат жүргізілді, нәтижесінде үлкен сыртқы валюталық қорлар жиналды және төмен деңгейдегі мемлекеттік және сыртқы қарыз пайда болды.
  - Мемлекеттің араласу саясаты, валюта айырбастаудың шектеулері, импортты алмастыру және өзін-өзі басқару саясаты елдің ортадан жоғары-кіріс мәртебесіне қол жеткізу мақсатына сәйкес елдегі өмір сүру деңгейін арттыра алмады.
  - Миллиондаған өзбек мигрант жұмысшылар шетелде жұмыс іздеуге мәжбүр болды.
- 2017 жылғы реформалар мен шаралар:
  - 2017 жылғы қыркүйекте ресми және қара-базар айырбастау бағамы біріктіріліп, міндетті сату талаптары жойылды.
  - Нәтижесінде, ел ішінде бағдарланған-өндіріске деген теріс түсінік жойылып ресми курс шамамен 50 пайызға құнсызданды.
  - Бағаларды ырықтандыру басталды, көптеген тауарлардың бағалары ырықтандырылды және энергия бағасы бірнеше сатыға көтерілді.
  - Бұл шаралар инфляцияның күшеюімен бірге жүрсе де, олар болашақта ресурстарды тиімдірек таратуға мүмкіндік беруі тиіс.
- Үкіметтің жоспарлары:
  - Үкімет нарықтық деңгейлерге қарай энергия бағаларын көтеруді жалғастыруды жоспарлап отыр.
  - Инфляцияны тұрақтандыруға көмектеу үшін салық жүйесін реформалау және ақша-кредит саясатының тиімділігін арттыру жоспарлануда.
- Тәуекелдер мен қиындықтар:
  - Қысқа мерзімді перспективада негізгі қиындықтар: инфляцияны, мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау және білім беру, денсаулық сақтау және мемлекеттік инфрақұрылымға басымдықты жұмсалатын шығындарды айқындау үшін фискалдық шоттарды біріктіру.
  - Орта мерзімді перспективада билік органдары фискалдық және ақша-несие институттарын ашығырақ экономикаға бейімдеуге және кең ауқымды мемлекеттік қаржыландыруға және капиталдардың берілуіне сенім артпай тұрақты түрде қаржыны өсіруге және жұмыс орындарын құруға қабілетті банк жүйесін дайындауы тиіс.
- Аймақтық әсер:
  - Өзбекстан КОА аймағының орталығында тұр.
  - Аймақтық саудадағы оның үлесі соңғы 10 жылда 12-ден 18 пайызға дейін өсті.
  - Оның халқының саны басқа Орталық Азия елдерінің жиынтық популяциясынан жоғары.
  - Сондықтан, Өзбекстандағы табысты реформалар күшті көрсету әсері мен аймақтық сауда және жеткізу тізбектеріндегі интеграцияны күшейту арқылы кеңірек аймақта өзгерістер мен өркендеуді жетелдету мүмкін.

### КОА аймағы: кейбір экономикалық көрсеткіштер (2000–19 жж.)
- Ескерту: (ЖІӨ пайызы, басқалай көрсетілмеген жағдайда). Ақпарат көздері: Ұлттық билік органдары; және ХВҚ қызметкерлерінің есептеулері мен болжалды көрсеткіштері.
- КОА — орташа 2000–14; нақты көрсеткіштер 2015–2019:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 8.1 3.1 2.5 4.1 3.7 3.9
  - Ағымдағы шот теңгерімі: 0.9 -3.7 -6.4 -2.5 -2.0 -1.7
  - Жалпы фискалдық теңгерім: 2.4 -4.3 -3.5 -4.3 -1.6 -1.3
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 8.9 6.4 10.4 9.0 9.1 7.2
- КОА мұнай және газ экспорттаушылар:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 8.4 3.0 2.4 3.9 3.7 3.8
  - Мұнай саласынан емес өсімнің: 8.7 2.8 1.2 3.6 3.8 3.6
  - Ағымдағы шот теңгерімі: 2.1 -3.1 -6.2 -2.0 -1.2 -1.0
  - Жалпы фискалдық теңгерім: 3.3 -4.5 -3.3 -4.4 -1.3 -1.1
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 9.2 6.6 11.5 9.6 9.7 7.6
- КОА мұнай және газ импорттаушылар:
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім): 6.3 3.9 3.4 5.9 3.9 4.3
  - Ағымдағы шот теңгерімі: -7.8 -8.9 -8.2 -6.0 -8.0 -7.3
  - Жалпы фискалдық теңгерім: -3.0 -2.8 -5.2 -3.4 -3.3 -2.8
  - Инфляция (жылдық орташа; пайыз): 7.1 4.8 1.8 4.5 4.4 4.3

*Таяу Шығыс және Орталық Азия Департаменті — АЭБ жаңарту, мамыр 2018*

---


_Source: https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/may/kazakh/cca0518k-full.pdf_