## kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx

## Source details

**Canonical URL:** [kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx](https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/november/kz/kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx.pdf)

## Other formats

- [Markdown version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/november/kz/kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx.pdf.md)
- [Structured JSON version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/november/kz/kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx.pdf.json)

---

### Өсу перспективалары және проекциялар
- КОА аймағының өсуі:
  - 2017 жылы 4,1 пайыз.
  - 2018 және 2019 жылдары 4 пайыз (болжам).
  - Орта мерзімді перспективада өсу 4,2 пайыз.
  - Осы ғасырдың бірінші онжылдығындағы орташа өсу 9 пайыз.
- Мұнай экспорттаушылар үшін өсім:
  - 2018 жылы 3,8 пайыз.
  - 2019 жылы 3,9 пайыз.
- Мұнай импорттаушылар үшін өсім:
  - 2017 жылы 6 пайыз.
  - 2018 жылы 5 пайыз.
  - 2019 жылы 4,8 пайыз.
- Конвергенция:
  - Орташа есеппен аймақ елдерінің табыс деңгейін Еуропаның дамушы елдерінің қазіргі деңгейіне жеткізуге шамамен 18 жыл қажет (3.1-кесте).
  - Аймақтық агрегаттық көрсеткіштер: КОА адам басына шаққандағы ЖІӨ (USD) 5 702; ҚДЕЕ орташа өсу 3,7; конвергенцияға қажетті жылдар 18.
  - Мысалдық елдер конвергенция жылдары мен ЖІӨ/өсім көрсеткіштері (мәтінде берілген дәл мәндер):
    - Әзірбайжан 4 141; ҚДЕЕ 2,2; 45.
    - Қазақстан 8 762; ҚДЕЕ 3,1; 7.
    - Түрікменстан 6 643; ҚДЕЕ 5,0; 10.
    - Өзбекстан 1 520; ТТ 5,3; 9.
    - Армения 3 857; ҚДЕЕ 4,7; 23.
    - Грузия 4 086; ҚДЕЕ 5,8; 18.
    - Қырғыз Республикасы 1 208; ТТ 2,9; 23.
    - Тәжікстан 801; ТТ 2,9; 38.
- Конвергенцияны жеделдету сценарийлері:
  - Өсім жылдамдығының жыл сайынғы қосымша жарты пайыздық нүктесі конвергенция уақытын екі жылға қысқартады.
  - 2010–14 жылдардағы қарқынға қайту орташа конвергенция уақытын 12 жылға дейін қысқартады (мұнай экспорттаушылар үшін 10 жылға дейін).

### Инфляция, айырбас бағамы және ақша-кредит жағдайы
- Айырбас бағамы және сыртқы валюталар:
  - АҚШ долларына қатысты екіжақты айырбас бағамы аймақтың көптеген елдері үшін тұтастай алғанда тұрақты болды.
  - Ресей рублінің бағамының төмендеуі тиімді айырбас бағамдарының артуына ықпал етті.
  - Түрік лирасының жақындағы нығаюы Грузия және Қырғыз Республикасында шынайы айырбас бағамының одан әрі өсуіне түрткі болады.
- Инфляция және ақша саясаты:
  - 2018 жылы жалпы алғанда инфляция төмен деңгейде қалады деп күтілуде.
  - Ақша-кредит саласында кей елдер инфляцияны нысаналау режимдерін енгізді.
  - Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан және Тәжікстан 2018 жылы есептік мөлшерлемелерін төмендетті.
  - Өзбекстанда баға реформалары мен айырбас бағамы төмендеуінің кешіктірілген салдары 2018 жылы инфляцияның өсуіне себепші болды, бірақ 2019 жылы ол төмендейді деп күтілуде.
  - Түрікменстанда коммуналдық қызметтер мен энергия бағасының реформасы себебінен инфляциялық қысымдар артты.

### Салық-бюджеттік шоғырландыру және мемлекеттік шығындар
- Мұнай экспорттаушылар бюджеттегі шоғырландыру:
  - 2014–16 жылдардағы сыртқы күйзеліс әсерін өтеу үшін салық-бюджет шоғырландыруы жүргізілді және көптеген елдерде шоғырландыру жалғасуда.
  - Мұнайдан басқа бюджеттік теңгерім:
    - 2017 жылы ЖІӨ-нің –17,4 пайызынан.
    - 2018 жылы –12,1 пайызға дейін.
    - 2019 жылы –11,9 пайызға дейін қысқарады деп күтілуде.
  - 2018 жылдан бастап мұнайдан түсетін кірістерді ұлғайту арқылы жалпы бюджеттік теңгерімді оңайту байқалады.
- Мұнай импорттаушылар бюджеттегі шектеулер:
  - 2016 жылы ЖІӨ-нің –5,4 пайызы.
  - 2017 жылы –4,4 пайызға жақсарды.
  - 2018 жылы және орта мерзімді болашақта –3,9 пайызға дейін одан әрі жақсаруы күтілуде.
- Елдердегі бюджеттік шаралар және мысалдар:
  - Қазақстанда «Нұрлы жол» бағдарламасы аяқталды.
  - Түрікменстанда күрделі шығындар қысқартылды.
  - Өзбекстанда несиені табыстау жөніндегі операциялардың қысқартылуы әлеуметтік шығындардың ішінара ұлғаюымен өтеледі.
  - Әзірбайжанда мұнай секторына инвестициялар жоспарлы күрделі шығындардың ұлғаюына әкеледі.

### Сыртқы позициялар және резервтер
- 2017 жылы барлық КОА елдерінде ағымдағы шот тапшылығы жақсарды; мұнай экспорттаушылардың жағдайының жақсаруы мұнай бағасының көтерілуіне байланысты.
- Сыртқы сауда жағдайлары мен тікелей шетелдік инвестициялардың біртіндеп қалпына келуі халықаралық резервтерді қайта құруға көмектесті, алайда кейбір елдер буферлерін толық қалпына келтіре алған жоқ.
- 2018 жылы мұнай бағаларының көтерілуі мұнай экспорттаушы елдердің сыртқы позицияларын одан әрі жақсартады, өйткені мұнай экспортының қарқынды өсімі импорттың өсімінен озады.
- Өзбекстанда 2018 жылы және орта мерзімді болашақта сауда теңгерімі қысқарады деп күтілуде, себебі сауданы әртараптандыру импорттың күшті өсуіне алып келеді.
- Мұнай импорттаушы елдерде сауда теңгерімінің тапшылығы 2017 жылы ЖІӨ-нің 4,9 пайызынан 2018 жылы 8 пайызға дейін ұлғаюы болжануда (мұнайдың жоғары бағасына негізделген импорттың күшті өсуі ақша аударымдарының өсуінен асып түседі).
- Орталық сценарийге сәйкес ағымдағы сауда теңгерімдері 2014 жылғы сыртқы күйзеліске дейінгі орташа көрсеткіштен едәуір төмен деңгейде тұрақтануы мүмкін.

### Сыртқы және қаржылық тәуекелдер
- Түркиядағы қысым аймаққа әсер етуі мүмкін, әсіресе тікелей сауда арналары және елдердің валюталарының лираға қатысты нығаюы арқылы.
- Жаһандық болжамдардың нашарлуы шикізат тауарлары бағасының төмендеуіне әкеліп, аймақтағы елдердің сыртқы және қаржылық позицияларын нашарлатуы мүмкін.
- Күтпеген қаталданған жаһандық қаржылық шарттар капиталдың кетуіне және айырбас бағамдарының күрт ауытқуына әкелуі мүмкін.
- Ең осал елдер: сыртқы борышы салыстырмалы түрде үлкен және банк секторындағы долларландыру деңгейі жоғары елдер — Әзірбайжан, Грузия және Тәжікстан.

### Мемлекеттің үлкен қатысуы, мемлекеттік кәсіпорындар және бәсекелестік
- Үлкен мемлекеттік сектор орта мерзімді өсім перспективаларын шектейтін маңызды фактор.
- Мемлекеттік кәсіпорындар (МК) негізгі салаларда басым позиция алып, экономикалық белсенділіктің елеулі үлесін алады (мысалы, Қазақстанда МК өндірістік өнеркәсіптерге, телекоммуникацияларға, қаржы мен тасымалдауға қатысады).
- Мемлекеттік кәсіпорындардың нашар басқарылуы тиімсіз өндіріске әкеледі; субсидияланған бағалар тұтыну мен өндіріс шығындарының бұрмалануына себеп болады.
- Мемлекеттің нарықтық әрекеттерге белсенді қатысуы ынталандыруды бұрмалап, ресурстардың дұрыс бөлінбеуіне әкелуі мүмкін.
- Мысалдар мен ұсынылған қадамдар:
  - Қырғыз Республикасында энергия бағалары тұтынушыларға көрсетілетін қызметтің шынайы құнына сәйкес келмейді.
  - Әзірбайжанда өнеркәсіптік саясат үкіметтің әртараптандыру стратегиясында маңызды рөл атқарады; «жеңімпаздарды таңдау» тәсілінен аулақ болу қажеттігі көрсетілген.
  - Мемлекет рөлін қысқарту жеке сектор үшін ресурстарды босатып, өсуге мүмкіндік береді: Қазақстанда ірі МК акцияларын бастапқы жария орналастыру жоспарлары; Қырғыз Республикасында мемлекеттік кәсіпорындарды шамамен жартысына дейін қысқарту әрекеті аталған.

### Жеке инвестициялар және іскерлік орта
- Жеке инвестициялар 2000–10 жж. деңгейіне толық қайтып оралмаған; мұнай экспорттаушылар үшін жеке инвестициялардың ЖІӨ-ге қатынасы төмен.
- Мемлекеттік сектордың жеке сектормен ресурстар үшін бәсекелестігі қаржыландыруға қол жеткізуді қиындатады; Әзірбайжан, Тәжікстан және Өзбекстанда 2017 жылы банктік несие портфелінде мемлекеттік компаниялардың үлесі жоғары.
- Бизнесті жүргізудегі кедергілер: салық, сыбайлас жемқорлық, ережелеу және бюрократия — мемлекеттік әсердің шамадан тыс болуының белгілері.
- Бұл кедергілерді жеңілдету личный инвестицияларды ұлғайтуға ықпал етеді; Арменияда сыбайлас жемқорлықты қысқарту және бәсекелестікті жақсарту бағытындағы шаралар оң мысал ретінде көрсетілген.

### Аймақтық өсу перспективалары мен интеграция
- Болжанып отырған өсім қарқынына сәйкес КОА тұрмыс деңгейін дамушы Еуропа елдерінің қазіргі деңгейіне жеткізу үшін шамамен жиырма жыл қажет (3.1-кескін).
- Аймақтық және жаһандық интеграция көлемі жоғары болған жағдайда елдердің өсім қарқыны орта есеппен 1 пайыздық нүктеге жоғары болуы мүмкін.
- Сауда ашықтығын арттырудың өсімге болжамды үлесі компоненттер бойынша:
  - Сауда ашықтығы: 7,7 пайыздық нүкте (ПН).
  - ЖБТ-ға қатысу: 4 ПН.
  - Әртараптандыру: 2,4 ПН.
  - Сапа: 1,5 ПН.
- Ұсынылатын реформалар салалары: салықтық-бюджеттік, ақша саясаты (айырбас бағамының икемділігі және инфляцияны нысаналау), қаржы саласы (банк жүйелерін сауықтыру, капитал нарықтарын тереңдету), құрылымдық реформалар (инфрақұрылым, іскерлік орта, басқару, еңбек дағдылары).

### Қаржы жүйесі, банк секторы және кредиттер
- Қаржы жүйелері өсімді қолдауда шектеулі рөл атқарады; 2014 жылы басталған сыртқы күйзелістер банк секторындағы осалдықтарды көрсетті.
- Банктердің әлсіз теңгерімдері несие беруді шектейді; несиеге қолжетімділік әлсіз елдер: Әзірбайжан, Қазақстан және Тәжікстан.
- Долларландыру аймақта жоғары болып қалады, валюта бағамдарының күрт ауытқуы жағдайында теңгерім жоғалту қаупін арттырады.
- Ұсынылатын шаралар:
  - тәуекелге негізделген реттеу және қадағалау;
  - бәсекелестіктің құқықтық және құрылымдық кедергілерін жою;
  - банктерді басқару құрылымын жетілдіру;
  - долларландыруды қысқарту;
  - капитал нарықтарының инфрақұрылымын дамыту;
  - қаржылық интеграция мен финтех, әсіресе мобильді төлем жүйелерін ілгерілету.
- Елдердегі орындалған немесе басталған шаралар (мәтінде көрсетілген дәл сипаттамалар):
  - Әзірбайжан: банктік қайта ұйымдастырудың жаңа жүйесі құрылды.
  - Қазақстан: орталық банктің қадағалау өкілеттіктерін нығайту бойынша бастамалар қабылданды.
  - Тәжікстан: жүйелік банктер активтерінің сапасын қайта бағалау және төлем қызметтерін реттеу туралы заңнаманы бекіту.
  - Қырғыз Республикасы: халықаралық стандарттарға сәйкес пруденциялық нормаларды енгізу және тәуекелге бағдарланған қадағалау.
  - Грузия мен Армения: банктік реттеу мен қадағалауды күшейту, банк рұқсатының құрылымын жетілдіру және басқаруды нығайту.
- Қорытынды: банктік жүйені нығайту шаралары капитал нарықтарын дамыту және реттеуді күшейту әрекеттерімен толықтырылуы тиіс.

### Қаржылық-бюджеттік жағдай және мемлекеттік борыш
- Кейбір елдерде мемлекеттік борыштың едәуір ұлғаюы осалдықтарды арттырып, инклюзивті өсімді ынталандыруға кедергі келтіруі мүмкін.
- Белгілі факт: Әзірбайжан, Армения, Қырғыз Республикасы және Тәжікстанда мемлекеттік борыш ЖІӨ-нің 50 пайызына дейін ұлғайды.
- Шетел валютасындағы немесе айырбастау бағамына байланысты мемлекеттік борыштың елеулі үлесі елдердің осалдығын арттырады.
- Орта мерзімді қаржылық-бюджеттік жоспарлар әдетте борышты қазіргі деңгейде тұрақтандыруға бағытталатынын көрсетеді; инфрақұрылымдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін қаржылық-бюджеттік кеңістік құру қажеттілігі өсімге қолайлы және инклюзивті саясатты талап етеді.
- Ұсынылатын шаралар және елдік мысалдар:
  - Орта мерзімді реттеу: МК-ларға аударымдарды азайту, шығыстардың тиімділігін арттыру және өсуге жәрдемдесу шараларының тең тіркесімі.
  - Қазақстан: медициналық және білім беру қызметтерін жан басына шаққанда қаржыландыру, мемлекеттік-жеке серіктестік пен аутсорсингті кеңейту, мемлекеттік жалақыны қайта қарау жөніндегі салықтық-бюджеттік реформа.
  - Әзірбайжан: МК-лар қатаң басқарылатын болды, тариф бағамдарын көтеру және субсидиялардың ашықтығын арттыру бойынша жұмыс.
  - Қырғыз Республикасы: бюджет кодексіне өзгерістер және салық ережелерін енгізу бастамалары.
  - Армения: жаңа бюджеттік ереже проциклдік бюджет саясатына ауысуды баяулатуға және күтпеген фискалдық реттеулерді алдын алуға көмектеседі.
  - Қазақстан мен Түрікменстан: фискалдық есеп беруді халықаралық стандарттарға сәйкестендіру шаралары.
  - Өзбекстан: барлық қаржылық-бюджеттік операцияларды бюджетке келтіру міндеттемелері.
- Әлеуметтік қорғау және аудармалар:
  - Табысы төмен үй шаруашылықтарын қолдаудағы ақша аударымдарының көлемі халықаралық стандарттар бойынша төмен (3.11-сурет).
  - Ақша аударымдарын және пайданы мақсатқа сай бөлу жүйелерін жетілдіру қаржы-бюджет саясатында өсу мен инклюзивтілікті қамтамасыз етеді.

### Таңдамалы экономика көрсеткіштері (КОА)
- Орташа жылдық нақты ЖІӨ өсуі (берілген дәл мәндер):
  - КОА жалпы: 8,1 (2000–14), 3,1 (2015), 2,5 (2016), 4,1 (2017), 4,0 (2018), 4,0 (2019).
  - Армения: 7,3; 3,3; 0,3; 7,5; 6,0; 4,8.
  - Әзірбайжан: 10,9; 0,6; -3,1; 0,1; 1,3; 3,6.
  - Грузия: 5,9; 2,9; 2,8; 5,0; 5,5; 4,8.
  - Қазақстан: 7,7; 1,2; 1,1; 4,0; 3,7; 3,1.
  - Қырғыз Республикасы: 4,5; 3,9; 4,3; 4,6; 2,8; 4,5.
  - Тәжікстан: 7,8; 6,0; 6,9; 7,1; 5,0; 5,0.
  - Түрікменстан: 11,1; 6,5; 6,2; 6,5; 6,2; 5,6.
  - Өзбекстан: 7,0; 7,9; 7,8; 5,3; 5,0; 5,0.
- Тұтынушы бағасының инфляциясы (жылдық орташа, КОА жалпы және елдер бойынша мәтінде берілген дәл сандар сақталған):
  - КОА жалпы: 9,0; 6,4; 10,4; 9,0; 8,4; 7,2.
  - Жекелеген елдер үшін инфляция мәндері мәтінде дәл көрсетілген.

*Источник: Халықаралық валюта қоры | Қазан, 2018 ж.*

### Section 1

### 3. Кавказ және Орталық Азия: аймақтың өсім әлеуетін ашу — Section 1

### Өсу перспективалары және проекциялар
- 2017 жылы КОА аймағы 4,1 пайызға өсті.
- Өсу 2018 және 2019 жылдары 4 пайызға тұрақты болады деп күтілуде.
- Орта мерзімді перспективада өсу 4,2 пайызға тұрақтанады.
- Осы ғасырдың бірінші онжылдығындағы орташа өсу 9 пайыз болғанымен салыстырғанда бұлар әлдеқайда төмен көрсеткіштер.
- Мұнай экспорттаушылар үшін өсім:
  - 2018 жылы жалпы алғанда 3,8 пайыз.
  - 2019 жылы 3,9 пайыз.
- Мұнай импорттаушылар үшін өсім:
  - 2017 жылы 6 пайыз.
  - 2018 жылы 5 пайыз.
  - 2019 жылы 4,8 пайыз.
- Азаматтардың табысына жеткізу мақсатындағы конвергенция:
  - Орташа есеппен аймақ елдерінің табыс деңгейін Еуропаның дамушы елдерінің қазіргі деңгейіне жеткізуге шамамен 18 жыл қажет (3.1-кесте).
  - Аймақ бойынша агрегаттық көрсеткіштер кестеде: КОА адам басына шаққандағы ЖІӨ (USD) 5 702; ҚДЕЕ орташа өсу 3,7; конвергенцияға қажетті жылдар 18.
  - Мысалдық елдер (кестеден сақталған мәндер): Әзірбайжан 4 141; ҚДЕЕ 2,2; 45; Қазақстан 8 762; ҚДЕЕ 3,1; 7; Түрікменстан 6 643; ҚДЕЕ 5,0; 10; Өзбекстан 1 520; ТТ 5,3; 9; Армения 3 857; ҚДЕЕ 4,7; 23; Грузия 4 086; ҚДЕЕ 5,8; 18; Қырғыз Республикасы 1 208; ТТ 2,9; 23; Тәжікстан 801; ТТ 2,9; 38.
- Өсімнің жылдам ұлғаюы (мысалы, жыл сайынғы қосымша өсімнің пайыздық нүктесінің жартысы) конвергенция уақытын қысқартуы мүмкін: жарты пайыздық нүкте қосымшасы конвергенция уақытын екі жылға қысқартады; 2010–14 жылдардағы қарқынға қайту орташа конвергенция уақытын 12 жылға дейін (мұнай экспорттаушылар үшін 10 жылға дейін) қысқартады.

### Инфляция, айырбас бағамы және ақша-кредит жағдайы
- АҚШ долларына қатысты екіжақты айырбас бағамы аймақтың көптеген елдері үшін тұтастай алғанда тұрақты болды.
- Ресей рублінің бағамының төмендеуі тиімді айырбас бағамдарының артуына ықпал етті.
- Түрік лирасының жақындағы нығаюы Түркиядан тауар импорттайтын елдерде (Грузия, Қырғыз Республикасы) шынайы айырбас бағамының одан әрі өсуіне түрткі болады.
- 2018 жылы жалпы алғанда инфляция төмен деңгейде қалады деп күтілуде; бірнеше елдерде инфляцияны нысаналау режимдерінің қабылдануы инфляциялық болжамдарға негіз болады.
- Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан және Тәжікстан 2018 жылы есептік мөлшерлемелерін төмендетті.
- Өзбекстанда баға реформалары мен айырбас бағамы төмендеуінің кешіктірілген салдары 2018 жылы инфляцияның өсуіне себепші болды, бірақ 2019 жылы ол төмендейді деп күтілуде.
- Түрікменстанда коммуналдық қызметтер мен энергия бағасының реформасы себебінен инфляциялық қысымдар артты.

### Салық-бюджеттік шоғырландыру және мемлекеттік шығындар
- Мұнай экспорттаушы елдер 2014–16 жылдардағы сыртқы күйзеліс әсерін өтеу үшін салық-бюджет шоғырландыруын жүргізді және көпшілік елдерде шоғырландыру жалғасуда.
- Мұнайдан басқа бюджеттік теңгерім:
  - 2017 жылы ЖІӨ-нің –17,4 пайызынан.
  - 2018 жылы –12,1 пайызға дейін.
  - 2019 жылы –11,9 пайызға дейін қысқарады деп күтілуде.
- Мұнай экспорттаушы елдерде 2018 жылдан бастап мұнайдан түсетін кірістерді одан әрі ұлғайту арқылы жалпы бюджеттік теңгерім оңайту бағыты байқалады.
- Мұнай импорттаушы елдердегі бюджеттегі шектеулер:
  - 2016 жылғы ЖІӨ-нің –5,4 пайызынан.
  - 2017 жылы –4,4 пайызға дейін жақсарды.
  - 2018 жылы және орта мерзімді болашақта –3,9 пайызға дейін одан әрі жақсаруы күтілуде.
- Елдердегі саяси/бюджеттік мәліметтерден мысалдар: Қазақстанда «Нұрлы жол» бағдарламасы аяқталды; Түрікменстанда күрделі шығындар қысқартылды; Өзбекстанда несиені табыстау жөніндегі операциялардың қысқартылуы әлеуметтік шығындардың ішінара ұлғаюымен өтеледі; Әзірбайжанда мұнай секторына инвестициялар жоспарлы күрделі шығындардың ұлғаюына әкеледі.

### Сыртқы позициялар және резервтер
- 2017 жылы барлық КОА елдерінде ағымдағы шот тапшылығы жақсарды; мұнай экспорттаушылардың жағдайының жақсаруы мұнай бағасының көтерілуіне байланысты.
- Сыртқы сауда жағдайлары және тікелей шетелдік инвестициялардың біртіндеп қалпына келуі халықаралық резервтерді қайта құруға көмектесті, алайда кейбір елдер сыртқы күйзелістерге қарсы буферлерін толық қалпына келтіре алған жоқ.
- 2018 жылы мұнай бағаларының көтерілуі мұнай экспорттаушы елдердің сыртқы позицияларын одан әрі жақсартады, өйткені мұнай экспортының қарқынды өсімі импорттың өсімінен озады.
- Өзбекстанда 2018 жылы және орта мерзімді болашақта сауда теңгерімі қысқарады деп күтілуде, өйткені сауданы әртараптандыру импорттың күшті өсуіне алып келеді.
- Мұнай импорттаушы елдерде сауда теңгерімінің тапшылығы 2017 жылы ЖІӨ-нің 4,9 пайызынан 2018 жылы 8 пайызға дейін ұлғаяды деп болжануда (мұнайдың жоғары бағасына негізделген импорттың күшті өсуі ақша аударымдарының өсуінен асып түседі).
- Шикізат бағалары мен жаһандық сұраныстың қалыпты өсуіне қарай орталық сценарийде ағымдағы сауда теңгерімдері 2014 жылғы сыртқы күйзеліске дейінгі орташа көрсеткіштен едәуір төмен деңгейде тұрақтануы мүмкін.

### Сыртқы және қаржылық тәуекелдер
- Түркияда пайда болып жатқан қысым аймаққа әсер етуі мүмкін, әсіресе тікелей сауда арналары және елдердің валюталарының лираға қатысты нығаюы арқылы.
- Жаһандық болжамдардың нашар болуына байланысты шикізат тауарлары бағасының төмендеуі аймақтағы елдердің сыртқы және қаржылық позицияларын нашарлатады.
- Жаһандық қаржылық шарттардың күтпеген қаталдануы капиталдың кетуіне және айырбас бағамдарының күрт ауытқуына әкелуі мүмкін.
- Ең осал елдер: сыртқы борышы салыстырмалы түрде үлкен және банк секторындағы долларландыру деңгейі жоғары елдер — Әзірбайжан, Грузия және Тәжікстан.

### Мемлекеттің үлкен қатысуы, мемлекеттік кәсіпорындар және бәсекелестік
- Үлкен мемлекеттік сектор орта мерзімді өсім перспективаларын шектейтін маңызды фактор.
- Мемлекеттік кәсіпорындар (МК) негізгі салаларда басым позиция алып, экономикалық белсенділіктің елеулі үлесін алады (мысалы, Қазақстанда МК өндірістік өнеркәсіптерге, телекоммуникацияларға, қаржы мен тасымалдауға қатысады).
- Мемлекеттік кәсіпорындардың нашар басқарылуы тиімсіз өндіріске әкеледі; субсидияланған бағалар тұтыну мен өндіріс шығындарының бұрмалануына себеп болады.
- Мемлекеттің нарықтық әрекеттерге белсенді қатысуы ынталандыруды бұрмалап, экономикалық ресурстардың дұрыс бөлінбеуіне әкеп соғуы мүмкін.
- Қырғыз Республикасында энергия бағалары тұтынушыларға көрсетілетін қызметтің шынайы құнына сәйкес келмейді.
- Әзірбайжанда өнеркәсіптік саясат әлі де үкіметтің әртараптандыру стратегиясында маңызды рөл атқарады; үкімет «жеңімпаздарды таңдау» арқылы бәсекелестікті басатын тәсілден аулақ болуы керек.
- Мемлекет рөлін қысқарту жеке сектор үшін ресурстарды босатып, оның өсуіне мүмкіндік береді; мысал ретінде Қазақстанда ірі мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын бастапқы жария орналастыру жоспарлары және Қырғыз Республикасының мемлекеттік кәсіпорындарды шамамен жартысына дейін қысқарту әрекеті аталған.

### Жеке инвестициялар және іскерлік орта
- Жеке инвестициялар 2000-10 жж. деңгейіне толық қайтып оралмаған; мұнай экспорттаушылар үшін де жеке инвестициялардың ЖІӨ-ге қатынасы төмен қалып отыр (3.6-сурет сипаттамасы).
- Мемлекеттік сектордың ресурстар үшін жеке сектормен бәсекелестігіне байланысты қаржыландыруға қол жеткізу қиындығы байқалады; Әзірбайжан, Тәжікстан және Өзбекстанда 2017 жылы банктік несие білімдерінде мемлекеттік компаниялардың үлесі жоғары.
- Кәсіпкерлердің белгіленген кедергілері қатарында: салық, сыбайлас жемқорлық, ережелеу және бюрократия — бұл факторлар мемлекеттік әсердің шамадан тыс болуының белгілері ретінде танылды.
- Бұл кедергілерді жеңілдету жеке инвестицияларды ұлғайтуға және өсімді жеделдетуге ықпал етеді; мысалы, Армения үкіметінің сыбайлас жемқорлықты қысқарту және бәсекелестікті жақсарту бағытындағы шаралары жағымды ретінде айтылады.

*Источник: Халықаралық валюта қоры | Қазан, 2018 ж., бөлімнен алынған мазмұн*

### Section 2

### kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx - Section 2

### Аймақтық өсу перспективалары мен интеграция
- Болжанып отырған өсім қарқынына сәйкес Кавказда және Орталы қ Азияда (КОА) тұрмыс деңгейін дамушы Еуропа елдерінің қазіргі деңгейіне жеткізу үшін шамамен жиырма жыл керек болады (3.1-кескін).
- Аймақтық және жаһандық интеграция көлемі жоғары болған жағдайда елдердің өсім қарқыны орта есеппен 1 пайыздық нүктеге жоғары болуы мүмкін (2017 жылдың қазан айындағы аймақтық экономикалық болжам: Таяу Шығыс және Орталық Азия).
- Сауда ашықтығын арттырудың өсімге болжамды үлесі компоненттер бойынша:
  - Сауда ашықтығы: 7,7 пайыздық нүкте (ПН) (сауда көрсеткішінің ұлғаюына байланысты).
  - ЖБТ-ға қатысу (жаһандық баға құру тізбегі): 4 ПН.
  - Әртараптандыру: 2,4 ПН.
  - Сапа: 1,5 ПН.
- Ұсынылған реформалар салалары:
  - Салықтық-бюджеттік: салықтық-бюджеттік реттеу арқылы макроэкономикалық тұрақтылықты арттыру және сауда либеризациясының (шамамен ЖІӨ-нің 1,7 пайызын құрайтын тарифтік түсімдерді төмендету) жағымсыз қаржылық салдарын жұмсарту (3.1.1-сурет).
  - Ақша саясаты: айырбас бағамының икемділігі және инфляцияны нысаналауға көшу.
  - Қаржы саласы: банк жүйелерін сауықтыру мен капитал нарықтарын тереңдету.
  - Құрылымдық реформалар: инфрақұрылым, іскерлік орта, басқару және еңбек дағдыларын нығайту.

### Жеке секторды ынталандыру және бизнестің кіру кедергілері
- Жаңа фирмалар әсіресе аймақтарда күреседі; КОА нарығына шығу көрсеткіштері басқа аймақтарға қарағанда айтарлықтай төмен (3.8-сурет).
- Грузия мысалы: 2000 жылдардың басында және соңғы жылдары жүргізілген құрылымдық реформалар жаңадан кірген бизнестің тұрақты өсуіне және жеке инвестициялардың ұлғаюына ықпал етті.
- Бизнесті жүргізу қиындықтары (3.7-сурет): КОА елдері бойынша бірінші бестіктегі шектеулерді анықтайтын елдер саны көрсетілген (суретке сілтеме).

### Қаржы жүйесі, банк секторы және кредиттер
- Қаржы жүйелері өсімді қолдауда әлі де шектеулі рөл атқарады; 2014 жылы басталған сыртқы күйзелістер банк секторындағы осалдықтарды көрсетті.
- Банктердің әлсіз теңгерімдері несие беруді шектейді және банктердің экономикалық өсімді қолдауға қосатын үлесін жоққа шығарады (3.9-сурет).
- Жеке секторға берілген банктік кредиттердің өсу динамикасы:
  - Несие берудің өсуі банк секторы жақсы жағдайда болатын Грузия мен Арменияда тұрақты; Әзірбайжан, Қазақстан және Тәжікстанда әлсіз болып қалады (3.9-сурет).
- Структуралық себептер: бәсекелестіктің жоқтығы, әлсіз басқарылу, кредиттік нарықты сегменттеу, әлсіз реттеу мен қадағалау.
- Долларландыру: КОА-да банк секторының долларландырылуы тұтастай алғанда жоғары болып қалады — валюта бағамдарының күрт ауытқуы жағдайында теңгерім жоғалу қаупін арттырады.
- Ұсынылатын шешімдер:
  - тәуекелге негізделген реттеу және қадағалау;
  - бәсекелестіктің құқықтық және құрылымдық кедергілерін жою;
  - банктерді басқару құрылымын жетілдіру;
  - долларландыруды қысқарту;
  - капитал нарықтарының инфрақұрылымын дамыту;
  - қаржылық интеграция мен финтех, әсіресе мобильді төлем жүйелерін ілгерілету.
- Елдердің орындалған немесе басталған шаралары:
  - Әзірбайжан: банктік қайта ұйымдастырудың жаңа жүйесі құрылды.
  - Қазақстан: орталық банктің қадағалау өкілеттіктерін нығайту бойынша бастамалар қабылданды.
  - Тәжікстан: жүйелік банктер активтерінің сапасын қайта бағалау және төлем қызметтерін реттеу туралы заңнаманы бекіту.
  - Қырғыз Республикасы: халықаралық стандарттарға сәйкес пруденциялық нормаларды енгізу және тәуекелге бағдарланған қадағалау.
  - Грузия мен Армения: банктік реттеу мен қадағалауды күшейту, банк рұқсатының құрылымын жетілдіру және басқаруды нығайту.
- Қорытынды: банктік жүйені нығайту шаралары капитал нарықтарын дамыту және реттеуді күшейту әрекеттерімен толықтырылуы тиіс.

### Қаржылық-бюджеттік жағдай және мемлекеттік борыш
- Кейбір КОА елдерінде мемлекеттік борыштың едәуір ұлғаюы осалдықтарды арттырып, инклюзивті өсімді ынталандыруға кедергі келтіруі мүмкін.
- Белгілі факт: Әзірбайжанда, Арменияда, Қырғыз Республикасында және Тәжікстанда мемлекеттік борыш ЖІӨ-нің 50 пайызына дейін ұлғайды (3.10-сурет).
- Шетел валютасындағы немесе айырбастау бағамына байланысты мемлекеттік борыштың елеулі үлесі валюта бағамдарының едәуір ауытқуы алдындағы елдердің осалдығын арттырады.
- Орта мерзімді қаржылық-бюджеттік жоспарлар әдетте борышты қазіргі деңгейде тұрақтандыруға бағытталатынын көрсетеді; алайда:
  - инфрақұрылымдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін қаржылық-бюджеттік кеңістік құру қажеттілігі борыштың жоғарылауымен үйлескенде шоғырландыруға өсу тұрғысынан өршіл, бірақ өсімге қолайлы және инклюзивті саясатты талап етеді.
- Ұсынылатын шаралар мен мысалдар:
  - Орта мерзімді реттеу: мемлекеттік кәсіпорындарға аударымдарды азайту, шығыстардың тиімділігін арттыру және өсуге жәрдемдесу шараларының тең тіркесімі.
  - Қазақстан: медициналық және білім беру қызметтерін жан басына шаққанда қаржыландыру, мемлекеттік-жеке серіктестік пен аутсорсингті кеңейту, мемлекеттік жалақыны қайта қарау жөніндегі салықтық-бюджеттік реформа.
  - Әзірбайжан: мемлекеттік кәсіпорындар қатаң басқарылатын болды, тариф бағамдарын көтеру және субсидиялардың ашықтығын арттыру бойынша жұмыс.
  - Қырғыз Республикасы: бюджет кодексіне өзгерістер енгізу және салық ережелерін енгізу бастамалары.
  - Армения: жаңа бюджеттік ереже проциклдік бюджет саясатына ауысуды баяулатуға және күтпеген фискалдық реттеулерді алдын алуға көмектеседі.
  - Қазақстан мен Түрікменстан: фискалдық есеп беруді халықаралық стандарттарға сәйкестендіру шаралары.
  - Өзбекстан: барлық қаржылық-бюджеттік операцияларды бюджетке келтіру міндеттемелері.
- Әлеуметтік қорғау және аудармалар:
  - Табысы төмен үй шаруашылықтарын қолдаудағы ақша аударымдарының көлемі халықаралық стандарттар бойынша төмен болып табылады (3.11-сурет).
  - Ақша аударымдарын және пайданы мақсатқа сай бөлу жүйелерін жетілдіру қаржы-бюджет саясатының өсуге ғана емес, инклюзивтік сипат алуына көмектеседі.

### Таңдамалы экономика көрсеткіштері (КОА)
- Орташа жылдық нақты ЖІӨ өсуі (кестеден таңдап алынған үздік мәндер мен болжамдар — берілгендер дәл мәтінде):
  - КОА жалпы: 8,1 (2000–14), 3,1 (2015), 2,5 (2016), 4,1 (2017), 4,0 (2018), 4,0 (2019).
  - Армения: 7,3; 3,3; 0,3; 7,5; 6,0; 4,8.
  - Әзірбайжан: 10,9; 0,6; -3,1; 0,1; 1,3; 3,6.
  - Грузия: 5,9; 2,9; 2,8; 5,0; 5,5; 4,8.
  - Қазақстан: 7,7; 1,2; 1,1; 4,0; 3,7; 3,1.
  - Қырғыз Республикасы: 4,5; 3,9; 4,3; 4,6; 2,8; 4,5.
  - Тәжікстан: 7,8; 6,0; 6,9; 7,1; 5,0; 5,0.
  - Түрікменстан: 11,1; 6,5; 6,2; 6,5; 6,2; 5,6.
  - Өзбекстан: 7,0; 7,9; 7,8; 5,3; 5,0; 5,0.
- Тұтынушы бағасының инфляциясы (жылдық орташа):
  - КОА жалпы: 9,0; 6,4; 10,4; 9,0; 8,4; 7,2.
  - Жекелеген елдер үшін мәндер берілген (Армения, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан, Қырғыз Республикасы, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан) — мәтінде көрсетілген дәл сандарды сақтаңыз.
- Жалпы мемлекеттік бюджеттік теңгерім мен төлем теңгерімі бойынша көрсеткіштер кестеде берілген; әрбір елге қатысты нақты сандар мәтінде көрсетілген және соларға сүйену керек.

*Халықаралық валюта қоры | Қазан, 2018 ж.*

---


_Source: https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2018/november/kz/kaz-october-2018-mcd-reo-chapter-3-finaldocx.pdf_