## CCA-KAZ — Section 1–3 Summary

## Source details

**Canonical URL:** [CCA-KAZ — Section 1–3 Summary](https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2019/april/kazakh/cca-kaz.pdf)

## Other formats

- [Markdown version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2019/april/kazakh/cca-kaz.pdf.md)
- [Structured JSON version](/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2019/april/kazakh/cca-kaz.pdf.json)

---

### Жаһандық даму: Таяу Шығыс пен Орталық Азия өңірлеріне тигізетін ықпалы
- Жалпы әлемдік өсім болжау бойынша биыл 3,3 пайызға дейін бәсеңдеп, жағдайға байланысты 2020 жылы қалпына келеді деп болжануда.
- Соңғы жылда өңірлік перспективалар нашарлады; 2019 жылға арналған болжам бір жыл бұрынғы болжамнан жарты пайызға төмен.
- Негізгі сыртқы драйверлер:
  - Германиядағы автокөлік өндірісінің күйзелісі, қаржылық проблемалар, наразылықтар және "Брексит" тәуекелдері — Еуропадағы перспективаға әсер етеді.
  - Қытайда өсім сауда шиеленістерімен және көлеңкелі банк қызметін қолға алу үшін реттеудің қатаңдатылуымен тежелуде.
  - Ресейде мұнай бағасының төмендеуі мен санкциялар болашақ өсімді төмендетеді.
- Мұнай нарығындағы соңғы серпіні:
  - Қазан айында баға бір барреліне 80 АҚШ долларынан асып, ең жоғары деңгейге жетті.
  - Кейін баға жаһандық өсімнің әлсіздігінен, АҚШ өндірісінің жақсы дамуы және кейбір Ирандық мұнай экспорттаушыларын санкциялардан уақытша босату салдарынан күрт төмендеп, қаңтар айында 50 АҚШ долларына дейін төмендеді.
  - Соңғы уақытта мұнай бағасы 65 АҚШ долларына дейін қалпына келді.
  - Мұнай бағасы өте тұрақсыз болды.
- Қысқаша тәуекелдер:
  - Америка Құрама Штаттары мен Қытай арасындағы сауда шиеленісінің ұзаққа созылуы өндіріс-өткізу тізбегіндегі іркілістер мен инвестицияларды қысқартуы мүмкін.
  - Мұнай бағасының құбылмалылығы мұнай экспорттаушылардың қаржылық және сыртқы теңгеріміне әсер етеді; мұнай импорттаушыларға да әсер ету қаупі бар, әсіресе ақша аударымдарының көлемінің азаюы мен тұрақсыздануы жағдайында (Армения, Тәжікстан).
  - Жаһандық қаржылық жағдайлар соңғы уақытта жеңілдегенімен тұрақсыз болып қала береді; күйзеліске ұшыраған жағдайда елдер жылдам таралатын аса жоғары пайыздық ауыртпалық (Бахрейн, Египет, Ливан), сыртқы борышты қайта бағалау (Қырғыз Республикасы, Тәжікстан) және қаржы секторының күйзелісі (Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғыз Республикасы) сияқты қиындықтарға тап болуы мүмкін.
  - Геосаяси тәуекелдер жоғары: аймақтағы бірнеше ел жанжал жағдайында немесе одан жақында шыққан; Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленіс, Алжирдегі ірі демонстрациялар, Ауғанстандағы ықтимал бейбітшілік, Иранға қатысты санкциялар әсері мен мерзімі белгісіз.

### Аймаққа әсері — қысқаша қорытынды және саясаттық қажеттіліктер
- MENAP мұнай экспорттаушы елдерінде соңғы жылдары проциклдік салық-бюджет саясаты өсу үшін қолайлылығы төмен болды; мұнай бағасының құбылмалылығы мен әлсіз жаһандық экономика алдында осалдық бар.
- Ұсынылатын бағыттар (баяндама мазмұнынан алынған принциптер):
  - Орта мерзімді шеңберде бюджет-қаржы саясатын бекіту экономиканы мұнай бағасының ауытқуынан қорғауға және бюджеттік-қаржы кеңістігін біртіндеп қалпына келтіруге көмектеседі.
  - Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, шағын және орта кәсіпорындардың қаржыландыруға қол жеткізуін жетілдіру және әлеуметтік қорғау жүйелерін нығайту экономиканы әртараптандыруға көмектеседі.
- MENAP мұнай импорттаушы елдерінде мемлекеттік борыштың ауыртпалығы артқан; орта мерзімде өсім қарқынын көтеру үшін:
  - бизнес-ортаны және басқаруды жақсарту,
  - еңбек нарығының икемділігін арттыру,
  - өңірлік интеграцияны ынталандыру және нарықтық бәсекелестікті күшейту,
  - өсуге қолайлы бюджеттік-қаржылық шоғырландыруды күшейту қажет.
- Кавказда және Орталық Азияда 2014-16 жж. сыртқы күйзелістерден қалпына келу байқалды, бірақ банктердің әлсіздігі мен аяқталмаған құрылымдық реформалар орта мерзімді өсім әлеуетін төмендетуде.

### КОА — өсім, инфляция, қаржы жүйесі
- Өсу:
  - КОА аймағындағы өсім 2014-16 жж. ірі сыртқы күйзелістерден қалпына келгеннен кейін тұрақтанды; бұл және келесі жылы 4,1 пайыз деңгейінде тұрақты болып қала береді деп болжануда.
  - Мұнай және газ экспорттаушылар өңірдегі дамуды қолдауды жалғастырып, 2019 жылы және жақын болашақта 4 пайызға өседі деп күтілуде.
  - 2018 жылғы мұнайдан басқа ЖІӨ өсімі туралы үзінді: 2018 жылғы 3,2 пайыздан осы жылы 2,8 пайызға дейін айтарлықтай бәсеңдеуі күтіледі (Қазақстанда мұнайдан басқа өсім өндірістің өсуімен және фискалдық шоғырлануға қарамастан кредиттердің өсуін қалпына келтірумен қатар жүреді).
  - Мұнай мен газ импорттаушылар үшін өсу 2018 жылғы 5,1 пайыздан 2019-20 жылдарда 4,5 пайызға дейін төмендейді деп күтілуде.
  - Тәжікстанда өсу қарқыны едәуір төмендейді деп күтілуде; Арменияда өсім мыс бағасы мен сыртқы сұраныстың төмендеуіне байланысты төмендейді; Грузияда инфрақұрылымға инвестициялардың 2018 жылы кешігуі әлсіз сыртқы сұраныстың есесін қайтарады деп күтілуде.
  - Орта мерзімде КОА өсімі 2020-23 жылдары орта есеппен 4,2 пайыз болады деп болжанып отыр.
- Инфляция:
  - КОА аймағындағы инфляциялық қысым 2018 жылғы 8,2 пайыздан 2019 жылы 7,8 пайызға және 2020 жылы 6,4 пайызға дейін айтарлықтай төмендейді.
  - Төмен инфляция мұнай және газ импорттаушы елдер (Армения, Грузия, Тәжікстан) мен Әзірбайжан арасында едәуір қолайлы ақша-кредит саясатына жол ашты.
  - Мұнай мен газ экспорттаушы елдерде жеңілірек ақша-кредит саясатын жүргізу мүмкіндігі шектеулі; билік органдары айырбас бағамына түсетін қысымды теңдестіріп, бағаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге ұмтылады.
- Қаржы жүйесінің осалдықтары:
  - КОА аймағындағы банк жүйелері проблемалық активтердің жоғары деңгейінен ауыртпалық түсіп отыр.
  - Ресми тіркелген проблемалық кредиттер (ПК) салыстырмалы түрде аз болуы мүмкін, бірақ қайта құрылымдалған кредиттер, назар аударуды талап ететін кредиттер және ПК деп анықталатын проблемалық активтердің саны кейбір елдерде өте көп.
  - Мәселелердің себептері: кепілдендіру стандарттарының әлсіздігі, мақсатты несиелендірудің проблемалары (Қазақстан, Өзбекстан), қамтамасыз етілмеген қарыз алушыларды валюталық кредиттеудің нашар болуы (Армения, Әзірбайжан, Тәжікстан), төлем мәдениеті мен құқық үстемдігінің төмендігі.
  - Қаржы секторының осалдығы күрделі макроэкономикалық жағдай мен реттеуші органдардың ұстамдылығымен қиындай түседі.

### Банктік стресс және проблемалық кредиттер (NPLs)
- ПК-терге бақылаылатын, жұмыс істемейтін және қайта құрылымдалған кредиттер кіреді; проблемалықкредиттер стандарттан төмен, күмәнді және жоғалған қарыздар болып жіктеледі.
- Банктік стресс ошақтары сақталады, ал ПК-тер кредиттік мүмкіндіктерге нұқсан келтіреді және кредит берудің өсуін тежейді.
- Банктердің негізгі өтімділік проблемаларының әсерлері:
  - Қазақстанда айтарлықтай мемлекеттік қолдауға әкеледі.
  - Қырғызстанда орталық банктің өтімділігін қолдаудың капиталға айналуына әкеледі.
- Банктердің сыртқы қаржыландыруға тәуелділігі өтімділік күйзелістерге осал етеді; банктердің жабылуы және лицензиядан айырылуы (Әзірбайжан, Қазақстан) төлеуге қабілетсіздіктің сақталып отырғанын көрсетеді.
- Қаржы секторының міндеттерін шешуге бағытталған реформалар барлық елдерде баяу және біркелкі емес:
  - Шектеулі ілгерілеу байқалады: бұрынғы ПК мәселелерін шешуде (Қазақстан); проблемалық банктерді шешуде (Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан); қамтамасыз етілмеген қарыз алушылар мәселесін шешуде (Армения).
  - Реттеу, қадағалау және басқару жүйелеріндегі олқылықтар қаржы секторларының жағдайына одан әрі нұқсан келтіруде.

### Айырбас бағамы режимдері және қысымдар
- 2014-16 жж. мұнай мен шикізат тауарларының бағасының төмендеуі, Ресей мен Қытайда өсімнің әлсіз болуы және Ресей рублінің құнсыздануы валюталар мен халықаралық резервтерге қысым көрсетті.
- Қазақстан инфляциялық таргеттеу жүйесі мен икемдірек айырбас бағамын таңдады және айырбас бағамына қолдау көрсетуден бас тартты.
- Әзірбайжан, Қырғызстан және Тәжікстан инфляциялық таргеттеуге көшу ниетін білдірді және бұрынғыдан жұмсақтау режимдерін қабылдады; Армения мен Грузия әлдеқашан инфляциялық таргеттеу және өзгермелі айырбас бағамы режимінде болды.
- Кейбір елдерде (Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан) айырбас бағамдары негізінен реттелетін және асыра бағаланған болып қала береді.
- Айырбас бағамының икемділігінің шектеулі болуы шағын валюта нарықтарындағы шектеулі бағалар ашықтығы, долларланған банк баланстарының тәуекелдеріне және инфляцияның өтуіне байланысты "құбылмалы курс алдындағы қорқыныш" көрсетуі мүмкін.
- Икемдірек айырбас бағамдары сыртқы амортизатор қызметін атқарып, ішкі валюталарда бәсекеге қабілеттілік пен сенімділікті арттыра алады.

### Қаржылық буферлер және мемлекеттік қарыз
- Қаржылық ережелерді қабылдау (Армения, Әзірбайжан, Қырғызстан), фискалдық ашықтықты арттыру (Өзбекстан) және салық кодекстеріне реформалар (Армения, Грузия, Өзбекстан) макроэкономикалық басқаруды жетілдіруге ықпал етті.
- Алайда, 2014-16 жж. сыртқы күйзелістерді өтеуге және өсімді арттыруға бағытталған салық-бюджет саясаты бірнеше елдерде мемлекеттік борыштың айтарлықтай өсуіне ықпал етті.
- Аймақтағы қарыз деңгейі Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Ауғанстан және Пәкістан сияқты мұнайды импорттаушы елдерге қарағанда бұрынғысынша айтарлықтай төмен.
- Берешектің кенеттен өсуі қаржылық буферлердің бұзылуына әкеліп, шартты қаржылық міндеттемелер осалдықты арттырады; бұл ресми мемлекеттік бюджеттерден тыс құрылған ірі мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекет бақылауындағы банктердің қарызға деген осалдығын көрсетеді.
- Жалпы резервтік активтердің жеткіліктілігі елдердің халықаралық резервтерді қамту қабілетін сынауы мүмкін.

### Сыртқы толқындар, сауда және шикізат тәуелділігі
- Негізгі сауда серіктестерінің (мысалы, Ресей) нақты ЖІӨ өсімінің әлсіреуі және ақша аударымдарының төмендеуі КОА аймағына әсер етіп жатыр; Ресейдегі экономикалық дамудың баяулауы аударымдар арнасындағы әлсіреуді күшейте алады.
- Мұнайдың әлемдік бағасының қатты ауытқуы өңірге сақталып отырған шикізат тәуелділігіне байланысты қауіп төндіреді; өңірдің өсімі 2014-16 жылдардағы күйзелістен кейін әлемдік шикізат бағаларының өзгеруіне тығыз байланысты болды.
- Экспортты әртараптандырудың болмауы, экспорттың төмен өсуі және экспорттық нарықтардың шоғырлануы (арнайы: Қытай, Ресей, Еуропа) жаһандық өсудің баяулауына және мұнай бағаларының құбылмалылығына сезімталдықты күшейтеді.
- Ғаламдық сауда шиеленісінің өсуі КОА үшін қосымша тәуекелдер тудырады; жоғары жиілікті сауда деректері өңірде 2018 жылғы соңғы тоқсаннан бастап ғаламдық сауда бәсеңдеуі байқалғанын көрсетеді.

### Саяси ұсыныстар — тұрақтылықты арттыру және реформаларды жеделдету
- Өсуді қолдау үшін қаржы секторын қалпына келтіру:
  - Реттеу және қадағалау жүйелері мен макропруденциалдық саясаттарды күшейту, реттеушілік шара қолданудан бас тартуға жол бермеу.
  - Бірқатар елдер үшін (Армения, Қазақстан, Өзбекстан) кепілдендіру стандарттары мен кредиттік тәуекелдерді басқару жүйесін жетілдіру, банктердегі корпоративтік басқаруды жетілдіру және сот пен құқық жүйелерін нығайту.
  - Мемлекеттік қолдауы шектеулі және өмір сүруге қабілетсіз банктердің (Әзірбайжан, Грузия, Қырғызстан, Тәжікстан) проблемаларын ретке келтіру үшін дағдарысты басқару мен реттеудің берік тетіктері қажет.
  - Бағалы қағаздарды реттеу жүйесін нығайту және жергілікті валюта табыстылығы қисық сызығын құру арқылы капитал нарығын дамыту.
- Ақша-кредит саясатын толық модернизациялау:
  - Инфляциялық болжамдарды бекіту және айырбас бағамының икемділігін арттыру мақсатында ақша-кредит саясаты жүйелерін жаңарту.
  - Негізгі жағдайлар жасалғаннан кейін, пайыздық мөлшерлемелерге немесе ережелерге негізделген құрылымдарға көшу аяқталуы тиіс (Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан).
  - Операциялық және қаржылық тәуелсіздікті қамтамасыз ету және инфляция мақсатының басымдығын белгілеу; болжамдау құралдары мен мүмкіндіктерін дамыту (Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан).
  - Деректердегі олқылықтарды жою және салық органдарымен үйлестіру арқылы орталық банктің байланыстарын нығайту.
  - Неғұрлым терең және өтімді ішкі борыш пен валюта нарықтарын дамыту арқылы делдалдық пен ақша-кредит беру жақсарады.
- Қаржылық буферлерді қайта құру:
  - Салық базасын кеңейту, жеңілдіктерді қысқарту және салық жүйесінің әділдігін қамтамасыз ету; шығыстарды оңтайландыру арқылы мемлекеттік борышты тұрақтандыру.
  - Капиталды және әлеуметтік шығыстарды қорғау, әсіресе айырбас бағамының төмендеуіне байланысты борышы күрт өскен елдерде (мысалы, Әзірбайжан) және қарыз дағдарысы тәуекелі жоғары елдерде (Тәжікстан).
  - Фискалдық ережелермен белгіленген шектеулерді жетілдіру қажет (Армения және басқалар).

### Кірістер, реформалар және басқару шаралары
- Фискалдық шоғырландыру және мемлекеттік кәсіпорындарды басқару:
  - Кейбір елдерде (Түрікменстан, Өзбекстан) фискалдық шоғырландыру талап етілуі мүмкін.
  - Қаржылық тәуекелдерді және шартты міндеттемелерді басқару мемлекеттік кәсіпорындардың басқарылуын жетілдіру негізінде жүзеге асырылуы тиіс.
- Жеке кәсіпкерлікті дамыту және әртараптандыру:
  - Жеке кәсіпкерліктің басшылығымен әртараптандыруға және инклюзивтік өсуге жәрдемдесу мақсатында құрылымдық реформаларды жеделдету қажет.
  - Мемлекеттің экономикадағы рөлін біртіндеп төмендету ойын алаңын теңестіруге және нарыққа көбірек негізделген экономикалық жүйе үшін негіз салуға мүмкіндік береді.
  - Реттеуді жеңілдету, құқықтық базаны нығайту және салық жүйелерін жетілдіру мәселелері бойынша қосымша шаралар талап етіледі.
  - Неғұрлым сау банктермен және толықтай нарық арқылы анықталатын валюта бағамдарымен бірге серпінді жеке кәсіпкерлік КОА аймағын ғаламдық өндіріс-өткізу тізбектерімен байланыстырып, экономикалық әртараптандыруға ықпалын тигізеді және орта мерзімді өсу әлеуетін арттыратын болады.
- Жақсы басқаруға ықпал ету және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес:
  - Нашар басқару және сыбайлас жемқорлық КОА аймағының бұрыннан келе жатқан проблемалары мен аяқталмаған реформаларының негізінде жатқан біріктіруші тақырып болып табылады.
  - Сыбайлас жемқорлық алдындағы осалдықты төмендетуге бағытталған басқару саласындағы кең реформалар өңірдің тиімдірек басқарылуын және неғұрлым жоғары, тұрақты және толық қамтитын экономикалық өсімді қамтамасыз ету қабілетіне оң әсерін тигізуі мүмкін.
  - Бұл мақсатқа жету үшін:
    - қаржы секторын қадағалау,
    - салықтық басқару,
    - мемлекеттік қаржыны басқару,
    - орталық банкті басқару және операциялары сияқты негізгі экономикалық функциялардағы институционалдық негіздер мен ашықтық тәжірибесін нығайту,
    - ақшаның ізін жасыруға және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес сияқты нығайту шараларын енгізу қажет.
  - Осы шаралар мемлекеттік сектордың тиімділігін арттыруға, түсімдер көлемін ұлғайту есебінен тапшылыққа, берешек деңгейінің қолайлылығына және мемлекеттік қызметтер көрсету қабілетіне жағымды әсер етеді; олар сондай-ақ жалпы кәсіпкерлік ортаны жақсартып, инвестицияларды ынталандырады және қаржы секторын тұрақтандырады.
  - ХВҚ бұл құрылымды КОА елдерінде келесі жылы енгізетін болады.

### Экономикалық көрсеткіштер — КОА өңірі: Таңдалған экономика көрсеткіштері (ЖІӨ пайызы, басқасы көрсетілмеген болса) Болжамдар
- КОА
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 7,8; 2016: 2,7; 2017: 4,9; 2018: 4,2; 2019: 4,1; 2020: 4,1
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: 0,7; 2016: –6,5; 2017: –2,7; 2018: 0,5; 2019: –0,5; 2020: –0,1
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: 1,9; 2016: –3,5; 2017: –3,8; 2018: 0,4; 2019: 0,5; 2020: 0,8
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 8,8; 2016: 10,4; 2017: 9,1; 2018: 8,2; 2019: 7,8; 2020: 6,4

- КОА мұнай және газ экспорттаушылары
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 8,1; 2016: 2,7; 2017: 4,8; 2018: 4,1; 2019: 4,0; 2020: 4,1
  - оның ішінде мұнайдан басқа өсім — Орташа 2000–15: 8,3; 2016: 1,1; 2017: 2,9; 2018: 3,9; 2019: 3,9; 2020: 3,9
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: 1,9; 2016: –6,2; 2017: –2,4; 2018: 1,6; 2019: 0,5; 2020: 0,8
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: 2,7; 2016: –3,2; 2017: –3,7; 2018: 0,8; 2019: 1,0; 2020: 1,3
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 9,0; 2016: 11,5; 2017: 9,6; 2018: 8,9; 2019: 8,3; 2020: 6,6

- КОА мұнай және газ импорттаушылары
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 6,2; 2016: 3,5; 2017: 6,0; 2018: 5,1; 2019: 4,5; 2020: 4,5
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: –7,9; 2016: –8,5; 2017: –4,8; 2018: –7,3; 2019: –7,4; 2020: –6,8
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: –2,9; 2016: –5,4; 2017: –4,3; 2018: –2,5; 2019: –3,0; 2020: –2,7
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 7,0; 2016: 1,8; 2017: 4,5; 2018: 2,7; 2019: 3,4; 2020: 4,1

*Таяу Шығыс және Орталық Азия жөніндегі департаменті, ӨЭБ жаңартылған нұсқасы, сәуір, 2019 ж.*

### Section 1

### CCA-KAZ — Section 1

### Жаһандық даму: Таяу Шығыс пен Орталық Азия өңірлеріне тигізетін ықпалы
- Жалпы әлемдік өсім болжау бойынша биыл 3,3 пайызға дейін бәсеңдеп, жағдайға байланысты 2020 жылы қалпына келеді деп болжануда.
- Соңғы жылда өңірлік перспективалар нашарлады; 2019 жылға арналған болжам бір жыл бұрынғы болжамнан жарты пайызға төмен.
- Негізгі сыртқы драйверлер:
  - Германиядағы автокөлік өндірісінің күйзелісі, қаржылық проблемалар, наразылықтар және "Брексит" тәуекелдері — Еуропадағы перспективаға әсер етеді.
  - Қытайда өсім сауда шиеленістерімен және көлеңкелі банк қызметін қолға алу үшін реттеудің қатаңдатылуымен тежелуде.
  - Ресейде мұнай бағасының төмендеуі мен санкциялар болашақ өсімді төмендетеді.
- Мұнай нарығындағы соңғы серпіні:
  - Қазан айында баға бір барреліне 80 АҚШ долларынан асып, ең жоғары деңгейге жетті.
  - Кейін баға жаһандық өсімнің әлсіздігінен, АҚШ өндірісінің жақсы дамуы және кейбір Ирандық мұнай экспорттаушыларын санкциялардан уақытша босату салдарынан күрт төмендеп, қаңтар айында 50 АҚШ долларына дейін төмендеді.
  - Соңғы уақытта мұнай бағасы 65 АҚШ долларына дейін қалпына келді.
  - Мұнай бағасы өте тұрақсыз болды.
- Қысқаша тәуекелдер:
  - Америка Құрама Штаттары мен Қытай арасындағы сауда шиеленісінің ұзаққа созылуы өндіріс-өткізу тізбегіндегі іркілістер мен инвестицияларды қысқартуы мүмкін.
  - Мұнай бағасының құбылмалылығы мұнай экспорттаушылардың қаржылық және сыртқы теңгеріміне әсер етеді; мұнай импорттаушыларға да әсер ету қаупі бар, әсіресе ақша аударымдарының көлемінің азаюы мен тұрақсыздануы жағдайында (Армения, Тәжікстан).
  - Жаһандық қаржылық жағдайлар соңғы уақытта жеңілдегенімен тұрақсыз болып қала береді; күйзеліске ұшыраған жағдайда елдер жылдам таралатын аса жоғары пайыздық ауыртпалық (Бахрейн, Египет, Ливан), сыртқы борышты қайта бағалау (Қырғыз Республикасы, Тәжікстан) және қаржы секторының күйзелісі (Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғыз Республикасы) сияқты қиындықтарға тап болуы мүмкін.
  - Геосаяси тәуекелдер жоғары: аймақтағы бірнеше ел жанжал жағдайында немесе одан жақында шыққан; Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленіс, Алжирдегі ірі демонстрациялар, Ауғанстандағы ықтимал бейбітшілік, Иранға қатысты санкциялар әсері мен мерзімі белгісіз.

### Аймаққа әсері — қысқаша қорытынды және саясаттық қажеттіліктер
- MENAP мұнай экспорттаушы елдерінде соңғы жылдары проциклдік салық-бюджет саясаты өсу үшін қолайлылығы төмен болды; мұнай бағасының құбылмалылығы мен әлсіз жаһандық экономика алдында осалдық бар.
- Ұсынылатын бағыттар (баяндама мазмұнынан алынған принциптер):
  - Орта мерзімді шеңберде бюджет-қаржы саясатын бекіту экономиканы мұнай бағасының ауытқуынан қорғауға және бюджеттік-қаржы кеңістігін біртіндеп қалпына келтіруге көмектеседі.
  - Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, шағын және орта кәсіпорындардың қаржыландыруға қол жеткізуін жетілдіру және әлеуметтік қорғау жүйелерін нығайту экономиканы әртараптандыруға көмектеседі.
- MENAP мұнай импорттаушы елдерінде мемлекеттік борыштың ауыртпалығы артқан; орта мерзімде өсім қарқынын көтеру үшін:
  - бизнес-ортаны және басқаруды жақсарту,
  - еңбек нарығының икемділігін арттыру,
  - өңірлік интеграцияны ынталандыру және нарықтық бәсекелестікті күшейту,
  - өсуге қолайлы бюджеттік-қаржылық шоғырландыруды күшейту қажет.
- Кавказда және Орталық Азияда 2014-16 жж. сыртқы күйзелістерден қалпына келу байқалды, бірақ банктердің әлсіздігі мен аяқталмаған құрылымдық реформалар орта мерзімді өсім әлеуетін төмендетуде.

### КОА (Кавказ және Орталық Азия) — өсім, инфляция, қаржы жүйесі
- Өсу:
  - КОА аймағындағы өсім 2014-16 жж. ірі сыртқы күйзелістерден қалпына келгеннен кейін тұрақтанды; бұл және келесі жылы 4,1 пайыз деңгейінде тұрақты болып қала береді деп болжануда.
  - Мұнай және газ экспорттаушылар өңірдегі дамуды қолдауды жалғастырып, 2019 жылы және жақын болашақта 4 пайызға өседі деп күтілуде.
  - 2018 жылғы мұнайдан басқа ЖІӨ өсімі туралы үзінді: 2018 жылғы 3,2 пайыздан осы жылы 2,8 пайызға дейін айтарлықтай бәсеңдеуі күтіледі (Қазақстанда мұнайдан басқа өсім өндірістің өсуімен және фискалдық шоғырлануға қарамастан кредиттердің өсуін қалпына келтірумен қатар жүреді).
  - Мұнай мен газ импорттаушылар үшін өсу 2018 жылғы 5,1 пайыздан 2019-20 жылдарда 4,5 пайызға дейін төмендейді деп күтілуде.
  - Тәжікстанда өсу қарқыны едәуір төмендейді деп күтілуде; Арменияда өсім мыс бағасы мен сыртқы сұраныстың төмендеуіне байланысты төмендейді; Грузияда инфрақұрылымға инвестициялардың 2018 жылы кешігуі әлсіз сыртқы сұраныстың есесін қайтарады деп күтілуде.
  - Орта мерзімде КОА өсімі 2020-23 жылдары орта есеппен 4,2 пайыз болады деп болжанып отыр.
- Инфляция:
  - КОА аймағындағы инфляциялық қысым 2018 жылғы 8,2 пайыздан 2019 жылы 7,8 пайызға және 2020 жылы 6,4 пайызға дейін айтарлықтай төмендейді.
  - Төмен инфляция мұнай және газ импорттаушы елдер (Армения, Грузия, Тәжікстан) мен Әзірбайжан арасында едәуір қолайлы ақша-кредит саясатына жол ашты.
  - Мұнай мен газ экспорттаушы елдерде жеңілірек ақша-кредит саясатын жүргізу мүмкіндігі шектеулі; билік органдары айырбас бағамына түсетін қысымды теңдестіріп, бағаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге ұмтылады.
- Қаржы жүйесінің осалдықтары:
  - КОА аймағындағы банк жүйелері проблемалық активтердің жоғары деңгейінен ауыртпалық түсіп отыр.
  - Ресми тіркелген проблемалық кредиттер (ПК) салыстырмалы түрде аз болуы мүмкін, бірақ қайта құрылымдалған кредиттер, назар аударуды талап ететін кредиттер және ПК деп анықталатын проблемалық активтердің саны кейбір елдерде өте көп.
  - Мәселелердің себептері: кепілдендіру стандарттарының әлсіздігі, мақсатты несиелендірудің проблемалары (Қазақстан, Өзбекстан), қамтамасыз етілмеген қарыз алушыларды валюталық кредиттеудің нашар болуы (Армения, Әзірбайжан, Тәжікстан), төлем мәдениеті мен құқық үстемдігінің төмендігі.
  - Қаржы секторының осалдығы күрделі макроэкономикалық жағдай мен реттеуші органдардың ұстамдылығымен қиындай түседі.

### Саяси әрекетсіздік пен шұғыл шаралар қажеттігі
- Өңірде әлеуметтік шиеленіс өсіп келеді, бұл макроэкономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіреді және қажетті реформаларды бұзуы мүмкін.
- Саяси әрекетсіздіктің жоғары құны мәселелерді шұғыл түрде шешуді талап етеді; саясаткерлер жағдай қиындамай тұрып қазір неғұрлым жоғары және инклюзивтік өсуді қамтамасыз ету мақсатында әрекет етуі тиіс.
- Мүмкін болатын бағыттар (баяндама мазмұнына сәйкес):
  - Мұнай бағасының төмен болуына жауап ретінде әртараптандыруды күшейту.
  - Әйелдердің еңбек күшіне қатысуын арттыру арқылы еңбек нарықтарын жандандыру.
  - Басқаруды жақсарту және сыбайлас жемқорлықты қысқарту арқылы инвестицияларды жандандыру және әлеуметтік қорғауға байланысты шығыстарға орын босату.

*Таяу Шығыс және Орталық Азия жөніндегі департаменті, ӨЭБ жаңартылған нұсқасы, сәуір, 2019 ж.*

### Section 2

### Section 2

### Банктік стрес және проблемалық кредиттер (NPLs)
- ПК-терге бақылаылатын, жұмыс істемейтін және қайта құрылымдалған кредиттер кіреді; проблемалықкредиттер стандарттан төмен, күмәнді және жоғалған қарыздар болып жіктеледі.
- Нәтижесінде банктік стресс ошақтары сақталады, ал ПК-тер кредиттік мүмкіндіктерге нұқсан келтіреді және кредит берудің өсуін тежейді (3.5 суреті).
- Кейбір елдердегі банктер негізгі өтімділік проблемаларына тап болады, бұл:
  - Қазақстанда айтарлықтай мемлекеттік қолдауға әкеледі;
  - Қырғызстанда орталық банктің өтімділігін қолдаудың капиталға айналуына әкеледі.
- Банк жүйелерінің сыртқы қаржыландыруға тәуелділігі өтімділік күйзелістерге осал етеді; банктердің жабылуы және лицензиядан айырылуы (Әзірбайжан, Қазақстан) төлеуге қабілетсіздіктің сақталып отырғанын көрсетеді.
- Қаржы секторының міндеттерін шешуге бағытталған реформалар барлық елдерде баяу және біркелкі емес:
  - Шектеулі ілгерілеу байқалады: бұрынғы ПК мәселелерін шешуде (Қазақстан); проблемалық банктерді шешуде (Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан); қамтамасыз етілмеген қарыз алушылар мәселесін шешуде (Армения).
  - Реттеу, қадағалау және басқару жүйелеріндегі олқылықтар қаржы секторларының жағдайына одан әрі нұқсан келтіруде.

### Айырбас бағамы режимдері және қысымдар
- 2014-16 жж. мұнай мен шикізат тауарларының бағасының төмендеуі, Ресей мен Қытайда өсімнің әлсіз болуы және Ресей рублінің құнсыздануы валюталар мен халықаралық резервтерге қысым көрсетті (3.6 суреті, 1-бөлім).
- Қазақстан инфляциялық таргеттеу жүйесі мен икемдірек айырбас бағамын таңдады және айырбас бағамына қолдау көрсетуден бас тартты.
- Әзірбайжан, Қырғызстан және Тәжікстан инфляциялық таргеттеуге көшу ниетін білдірді және бұрынғыдан жұмсақтау режимдерін қабылдады; Армения мен Грузия әлдеқашан инфляциялық таргеттеу және өзгермелі айырбас бағамы режимінде болды (3.7 суреті, 3.1 кестесі).
- Кейбір елдерде (Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан) айырбас бағамдары негізінен реттелетін және асыра бағаланған болып қала береді.
- Айырбас бағамының икемділігінің шектеулі болуы шағын валюта нарықтарындағы шектеулі бағалар ашықтығы, долларланған банк баланстарының тәуекелдеріне және инфляцияның өтуіне байланысты "құбылмалы курс алдындағы қорқыныш" көрсетуі мүмкін.
- Икемдірек айырбас бағамдары сыртқы амортизатор қызметін атқарып, ішкі валюталарда бәсекеге қабілеттілік пен сенімділікті арттыра алады.

### Қаржылық буферлер және мемлекеттік қарыз
- Қаржылық ережелерді қабылдау (Армения, Әзірбайжан, Қырғызстан), фискалдық ашықтықты арттыру (Өзбекстан) және салық кодекстеріне реформалар (Армения, Грузия, Өзбекстан) макроэкономикалық басқаруды жетілдіруге ықпал етті.
- Алайда, 2014-16 жж. сыртқы күйзелістерді өтеуге және өсімді арттыруға бағытталған салық-бюджет саясаты бірнеше елдерде мемлекеттік борыштың айтарлықтай өсуіне ықпал етті (3.8 суреті).
- Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Ауғанстан және Пәкістан сияқты мұнайды импорттаушы елдермен салыстырғанда, аймақтағы қарыз деңгейі бұрынғысынша айтарлықтай төмен.
- Берешектің кенеттен өсуі қаржылық буферлердің бұзылуына әкеліп, шартты қаржылық міндеттемелер осалдықты арттырады; бұл ресми мемлекеттік бюджеттерден тыс құрылған ірі мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекет бақылауындағы банктердің қарызға деген осалдығын көрсетеді.
- Жалпы резервтік активтердің жеткіліктілігі елдердің халықаралық резервтерді қамту қабілетін сынауы мүмкін (3.11 суреті).

### Сыртқы толқындар, сауда және шикізат тәуелділігі
- Негізгі сауда серіктестерінің (мысалы, Росия) нақты ЖІӨ өсімінің әлсіреуі және ақша аударымдарының төмендеуі КОА аймағына әсер етіп жатыр; Ресейдегі экономикалық дамудың баяулауы аударымдар арнасындағы әлсіреуді күшейте алады (3.9 суреті).
- Мұнайдың әлемдік бағасының қатты ауытқуы өңірге сақталып отырған шикізат тәуелділігіне байланысты қауіп төндіреді; өңірдің өсімі 2014-16 жылдардағы күйзелістен кейін әлемдік шикізат бағаларының өзгеруіне тығыз байланысты болды (3.10 суреті).
- Экспортты әртараптандырудың болмауы, экспорттың төмен өсуі және экспорттық нарықтардың шоғырлануы (арнайы: Қытай, Ресей, Еуропа) жаһандық өсудің баяулауына және мұнай бағаларының құбылмалылығына сезімталдықты күшейтеді (3.12 суретінің 1 және 2-бөлімдері).
- Ғаламдық сауда шиеленісінің өсуі КОА үшін қосымша тәуекелдер тудырады; жоғары жиілікті сауда деректері өңірде 2018 жылғы соңғы тоқсаннан бастап ғаламдық сауда бәсеңдеуі байқалғанын көрсетеді (3.13 суреті).

### Саяси ұсыныстар — тұрақтылықты арттыру және реформаларды жеделдету
- Өсуді қолдау үшін қаржы секторын қалпына келтіру:
  - Реттеу және қадағалау жүйелері мен макропруденциалдық саясаттарды күшейту, реттеушілік шара қолданудан бас тартуға жол бермеу.
  - Бірқатар елдер үшін (Армения, Қазақстан, Өзбекстан) кепілдендіру стандарттары мен кредиттік тәуекелдерді басқару жүйесін жетілдіру, банктердегі корпоративтік басқаруды жетілдіру және сот пен құқық жүйелерін нығайту.
  - Мемлекеттік қолдауы шектеулі және өмір сүруге қабілетсіз банктердің (Әзірбайжан, Грузия, Қырғызстан, Тәжікстан) проблемаларын ретке келтіру үшін дағдарысты басқару мен реттеудің берік тетіктері қажет.
  - Бағалы қағаздарды реттеу жүйесін нығайту және жергілікті валюта табыстылығы қисық сызығын құру арқылы капитал нарығын дамыту.
- Ақша-кредит саясатын толық модернизациялау:
  - Инфляциялық болжамдарды бекіту және айырбас бағамының икемділігін арттыру мақсатында ақша-кредит саясаты жүйелерін жаңарту.
  - Негізгі жағдайлар жасалғаннан кейін, пайыздық мөлшерлемелерге немесе ережелерге негізделген құрылымдарға көшу аяқталуы тиіс (Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан).
  - Операциялық және қаржылық тәуелсіздікті қамтамасыз ету және инфляция мақсатының басымдығын белгілеу; болжамдау құралдары мен мүмкіндіктерін дамыту (Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан).
  - Деректердегі олқылықтарды жою және салық органдарымен үйлестіру арқылы орталық банктің байланыстарын нығайту.
  - Неғұрлым терең және өтімді ішкі борыш пен валюта нарықтарын дамыту арқылы делдалдық пен ақша-кредит беру жақсарады.
- Қаржылық буферлерді қайта құру:
  - Салық базасын кеңейту, жеңілдіктерді қысқарту және салық жүйесінің әділдігін қамтамасыз ету; шығыстарды оңтайландыру арқылы мемлекеттік борышты тұрақтандыру.
  - Капиталды және әлеуметтік шығыстарды қорғау, әсіресе айырбас бағамының төмендеуіне байланысты борышы күрт өскен елдерде (мысалы, Әзірбайжан) және қарыз дағдарысы тәуекелі жоғары елдерде (Тәжікстан).
  - Фискалдық ережелермен белгіленген шектеулерді жетілдіру қажет (Армения және басқалар).

*Таяу Шығыс және Орталық Азия жөніндегі департаменті ӨЭБ жаңартылған нұсқасы, сәуір, 2019 ж.*

### Section 3

### Section 3 — Кірістер, реформалар және басқару шаралары

### Фискалдық шоғырландыру және мемлекеттік кәсіпорындарды басқару
- Кейбір елдерде (Түрікменстан, Өзбекстан) фискалдық шоғырландыру талап етілуі мүмкін.
- Қаржылық тәуекелдерді және шартты міндеттемелерді басқару мемлекеттік кәсіпорындардың басқарылуын жетілдіру негізінде жүзеге асырылуы тиіс.

### Жеке кәсіпкерлікті дамыту және әртараптандыру
- Жеке кәсіпкерліктің басшылығымен әртараптандыруға және инклюзивтік өсуге жәрдемдесу мақсатында құрылымдық реформаларды жеделдету қажет.
- Мемлекеттің экономикадағы рөлін біртіндеп төмендету ойын алаңын теңестіруге және нарыққа көбірек негізделген экономикалық жүйе үшін негіз салуға мүмкіндік береді.
- Реттеуді жеңілдету, құқықтық базаны нығайту және салық жүйелерін жетілдіру мәселелері бойынша қосымша шаралар талап етіледі.
- Неғұрлым сау банктермен және толықтай нарық арқылы анықталатын валюта бағамдарымен бірге серпінді жеке кәсіпкерлік КОА аймағын ғаламдық өндіріс-өткізу тізбектерімен байланыстырып, экономикалық әртараптандыруға ықпалын тигізеді және орта мерзімді өсу әлеуетін арттыратын болады.

### Жақсы басқаруға ықпал ету және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес
- Нашар басқару және сыбайлас жемқорлық КОА аймағының бұрыннан келе жатқан проблемалары мен аяқталмаған реформаларының негізінде жатқан біріктіруші тақырып болып табылады.
- Сыбайлас жемқорлық алдындағы осалдықты төмендетуге бағытталған басқару саласындағы кең реформалар өңірдің тиімдірек басқарылуын және неғұрлым жоғары, тұрақты және толық қамтитын экономикалық өсімді қамтамасыз ету қабілетіне оң әсерін тигізуі мүмкін.
- Бұл мақсатқа жету үшін:
  - қаржы секторын қадағалау,
  - салықтық басқару,
  - мемлекеттік қаржыны басқару,
  - орталық банкті басқару және операциялары сияқты негізгі экономикалық функциялардағы институционалдық негіздер мен ашықтық тәжірибесін нығайту,
  - ақшаның ізін жасыруға және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес сияқты нығайту шараларын енгізу
  қажет.
- Осы бағыттарда жұмыс істеу мемлекеттік сектордың тиімділігін арттыруға, оның ішінде түсімдер көлемін ұлғайту есебінен тапшылыққа, берешек деңгейінің қолайлылығына және мемлекеттік қызметтер көрсету қабілетіне жағымды әсерін тигізеді.
- Олар сондай-ақ жетілдірілген жалпы кәсіпкерлік ортасын жасауға, ішкі және шетелдік инвестицияларды ынталандыруға және қаржы секторын тұрақтандыруға көмектеседі.
- ХВҚ жаңа, басқарудың басқару мәселелеріне арналған, мүше елдермен жүйелі, тиімді және ашық өзара іс-әрекет жасауға ынталандыруға бағытталған басқарудың макрокритикалық осалдықтарына байланысты күшейтілген жүйеге ие (ХВҚ 2018d құжатын қараңыз). ХВҚ бұл құрылымды КОА елдерінде келесі жылы енгізетін болады.

### Экономикалық көрсеткіштер — КОА өңірі: Таңдалған экономика көрсеткіштері, 2000–20 (ЖІӨ пайызы, басқасы көрсетілмеген болса) Болжамдар
- КОА
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 7,8; 2016: 2,7; 2017: 4,9; 2018: 4,2; 2019: 4,1; 2020: 4,1
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: 0,7; 2016: –6,5; 2017: –2,7; 2018: 0,5; 2019: –0,5; 2020: –0,1
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: 1,9; 2016: –3,5; 2017: –3,8; 2018: 0,4; 2019: 0,5; 2020: 0,8
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 8,8; 2016: 10,4; 2017: 9,1; 2018: 8,2; 2019: 7,8; 2020: 6,4

- КОА мұнай және газ экспорттаушылары
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 8,1; 2016: 2,7; 2017: 4,8; 2018: 4,1; 2019: 4,0; 2020: 4,1
  - оның ішінде мұнайдан басқа өсім — Орташа 2000–15: 8,3; 2016: 1,1; 2017: 2,9; 2018: 3,9; 2019: 3,9; 2020: 3,9
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: 1,9; 2016: –6,2; 2017: –2,4; 2018: 1,6; 2019: 0,5; 2020: 0,8
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: 2,7; 2016: –3,2; 2017: –3,7; 2018: 0,8; 2019: 1,0; 2020: 1,3
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 9,0; 2016: 11,5; 2017: 9,6; 2018: 8,9; 2019: 8,3; 2020: 6,6

- КОА мұнай және газ импорттаушылары
  - Нақты ЖІӨ (жылдық өсім) — Орташа 2000–15: 6,2; 2016: 3,5; 2017: 6,0; 2018: 5,1; 2019: 4,5; 2020: 4,5
  - Төлем теңгерімі — Орташа 2000–15: –7,9; 2016: –8,5; 2017: –4,8; 2018: –7,3; 2019: –7,4; 2020: –6,8
  - Жалпы бюджеттік теңгерім — Орташа 2000–15: –2,9; 2016: –5,4; 2017: –4,3; 2018: –2,5; 2019: –3,0; 2020: –2,7
  - Инфляция (жылдық орташа мән; па) — Орташа 2000–15: 7,0; 2016: 1,8; 2017: 4,5; 2018: 2,7; 2019: 3,4; 2020: 4,1

*Таяу Шығыс және Орталық Азия жөніндегі департаменті ӨЭБ жаңартылған нұсқасы, сәуір , 2019 ж.*

---


_Source: https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2019/april/kazakh/cca-kaz.pdf_